Dukanipāta

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ

1. Vajjasuttavaṇṇanā

1

Dukanipātassa paṭhame vajjānī ti dosā aparādhā. Diṭṭhadhammikan ti diṭṭheva dhamme imasmiṃyeva attabhāve uppannaphalaṃ. Samparāyikan ti samparāye anāgate attabhāve uppannaphalaṃ. Āgucārin ti pāpakāriṃ aparādhakārakaṃ. Rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente ti coraṃ gahetvā vividhā kammakāraṇā rājapurisā karonti, rājāno pana tā kārenti nāma. Taṃ coraṃ evaṃ kammakāraṇā kāriyamānaṃ esa passati. Tena vuttaṃ – “passati coraṃ āgucāriṃ rājāno gahetvā vividhā kammakāraṇā kārente” ti. Addhadaṇḍakehī ti muggarehi, pahārasādhanatthaṃ vā catuhatthadaṇḍaṃ dvedhā chetvā gahitadaṇḍakehi. Bilaṅgathālikan ti kañjiyaukkhalikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā sīsakaṭāhaṃ uppāṭetvā tattaṃ ayoguḷaṃ saṇḍāsena gahetvā tattha pakkhipanti, tena matthaluṅgaṃ pakkuthitvā uttarati. Saṅkhamuṇḍikan ti saṅkhamuṇḍakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā uttaroṭṭhaubhatokaṇṇacūḷikagalavāṭakaparicchedena cammaṃ chinditvā sabbakese ekato gaṇṭhiṃ katvā daṇḍakena veṭhetvā uppāṭenti, saha kesehi cammaṃ uṭṭhahati. Tato sīsakaṭāhaṃ thūlasakkharāhi ghaṃsitvā dhovantā saṅkhavaṇṇaṃ karonti. Rāhumukhan ti rāhumukhakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā saṅkunā mukhaṃ vivaritvā antomukhe dīpaṃ jālenti, kaṇṇacūḷikāhi vā paṭṭhāya mukhaṃ nikhādanena khananti, lohitaṃ paggharitvā mukhaṃ pūreti.

Jotimālikan ti sakalasarīraṃ telapilotikāya veṭhetvā ālimpenti. Hatthapajjotikan ti hatthe telapilotikāya veṭhetvā dīpaṃ viya pajjālenti. Erakavattikan ti erakavattakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā heṭṭhāgīvato paṭṭhāya cammavaṭṭe kantitvā gopphake ṭhapenti, atha naṃ yottehi bandhitvā kaḍḍhanti. So attano cammavaṭṭe akkamitvā akkamitvā patati. Cīrakavāsikan ti cīrakavāsikakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā tatheva cammavaṭṭe kantitvā kaṭiyaṃ ṭhapenti, kaṭito paṭṭhāya kantitvā gopphakesu ṭhapenti, uparimehi heṭṭhimasarīraṃ cīrakanivāsananivatthaṃ viya hoti. Eṇeyyakan ti eṇeyyakakammakāraṇaṃ. Taṃ karontā ubhosu kapparesu ca ubhosu jāṇukesu ca ayavalayāni datvā ayasūlāni koṭṭenti. So catūhi ayasūlehi bhūmiyaṃ patiṭṭhahati. Atha naṃ parivāretvā aggiṃ karonti. “Eṇeyyako jotipariggaho yathā” ti āgataṭṭhānepi idameva vuttaṃ. Taṃ kālena kālaṃ sūlāni apanetvā catūhi aṭṭhikoṭīhiyeva ṭhapenti. Evarūpā kammakāraṇā nāma natthi.

Baḷisamaṃsikan ti ubhatomukhehi baḷisehi paharitvā cammamaṃsanhārūni uppāṭenti. Kahāpaṇikan ti sakalasarīraṃ tiṇhāhi vāsīhi koṭito paṭṭhāya kahāpaṇamattaṃ, kahāpaṇamattaṃ pātentā koṭṭenti. Khārāpatacchikan ti sarīraṃ tattha tattha āvudhehi paharitvā kocchehi khāraṃ ghaṃsanti, cammamaṃsanhārūni paggharitvā aṭṭhikasaṅkhalikāva tiṭṭhati. Palighaparivattikan ti ekena passena nipajjāpetvā kaṇṇacchiddena ayasūlaṃ koṭṭetvā pathaviyā ekābaddhaṃ karonti. Atha naṃ pāde gahetvā āviñchanti. Palālapīṭhakan ti cheko kāraṇiko chavicammaṃ acchinditvā nisadapotehi aṭṭhīni bhinditvā kesesu gahetvā ukkhipati, maṃsarāsiyeva hoti. Atha naṃ keseheva pariyonandhitvā gaṇhanti, palālavaṭṭiṃ viya katvā puna veṭhenti. Sunakhehipī ti katipayāni divasāni āhāraṃ adatvā chātakasunakhehi khādāpenti. Te muhuttena aṭṭhikasaṅkhalikameva karonti. Sūle uttāsente ti sūle āropente.

Na paresaṃ pābhataṃ vilumpanto caratī ti paresaṃ santakaṃ bhaṇḍaṃ parammukhaṃ ābhataṃ antamaso antaravīthiyaṃ patitaṃ sahassabhaṇḍikampi disvā “iminā jīvissāmī” ti vilumpanto na vicarati, ko iminā atthoti piṭṭhipādena vā pavaṭṭetvā gacchati.

Pāpako ti lāmako. Dukkho ti aniṭṭho. Kiñca tan ti kiṃ nāma taṃ kāraṇaṃ bhaveyya. Yāhan ti yena ahaṃ. Kāyaduccaritan ti pāṇātipātādi tividhaṃ akusalaṃ kāyakammaṃ. Kāyasucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ. Vacīduccaritan ti musāvādādi catubbidhaṃ akusalaṃ vacīkammaṃ. Vacīsucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ catubbidhaṃ kusalakammaṃ. Manoduccaritan ti abhijjhādi tividhaṃ akusalakammaṃ. Manosucaritan ti tassa paṭipakkhabhūtaṃ tividhaṃ kusalakammaṃ. Suddhaṃ attānaṃ pariharatī ti ettha duvidhā suddhi – pariyāyato ca nippariyāyato ca. Saraṇagamanena hi pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma. Tathā pañcahi sīlehi, dasahi sīlehi – catupārisuddhisīlena, paṭhamajjhānena…pe… nevasaññānāsaññāyatanena, sotāpattimaggena, sotāpattiphalena…pe… arahattamaggena pariyāyena suddhaṃ attānaṃ pariharati nāma. Arahattaphale patiṭṭhito pana khīṇāsavo chinnamūlake pañcakkhandhe nhāpentopi khādāpentopi bhuñjāpentopi nisīdāpentopi nipajjāpentopi nippariyāyeneva suddhaṃ nimmalaṃ attānaṃ pariharati paṭijaggatīti veditabbo.

Tasmā ti yasmā imāni dve vajjāneva, no na vajjāni, tasmā. Vajjabhīruno ti vajjabhīrukā. Vajjabhayadassāvino ti vajjāni bhayato dassanasīlā. Etaṃ pāṭikaṅkhan ti etaṃ icchitabbaṃ, etaṃ avassaṃbhāvīti attho. Yan ti nipātamattaṃ, kāraṇavacanaṃ vā yena kāraṇena parimuccissati sabbavajjehi. Kena pana kāraṇena parimuccissatīti? Catutthamaggena c’eva catutthaphalena ca. Maggena hi parimuccati nāma, phalaṃ patto parimutto nāma hotī ti. Kiṃ pana khīṇāsavassa akusalaṃ na vipaccatīti? Vipaccati, taṃ pana khīṇāsavabhāvato pubbe kataṃ. Tañ ca kho imasmiṃyeva attabhāve, samparāye pan’assa kammaphalaṃ nāma natthī ti. Paṭhamaṃ.

2. Padhānasuttavaṇṇanā

2

Dutiye padhānānī ti vīriyāni. Vīriyañhi padahitabbato padhānabhāvakaraṇato vā padhānanti vuccati. Durabhisambhavānī ti dussahāni duppūriyāni, dukkarānīti attho. Agāraṃ ajjhāvasatan ti agāre vasantānaṃ. Cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānuppadānatthaṃ padhānan ti etesaṃ cīvarādīnaṃ catunnaṃ paccayānaṃ anuppadānatthāya padhānaṃ nāma durabhisambhavanti dasseti. Caturatanikampi hi pilotikaṃ, pasatataṇḍulamattaṃ vā bhattaṃ, caturatanikaṃ vā paṇṇasālaṃ, telasappinavanītādīsu vā appamattakampi bhesajjaṃ paresaṃ dethāti vattumpi nīharitvā dātumpi dukkaraṃ ubhatobyūḷhasaṅgāmappavesanasadisaṃ. Tenāha Bhagavā –

“Dānañca yuddhañca samānamāhu,
Appāpi santā bahuke jinanti;
Appampi ce saddahāno dadāti,
Teneva so hoti sukhī paratthā” ti. (jā. 1.8.72; saṃ. ni. 1.33)

Agārasmā anagāriyaṃ pabbajitānan ti gehato nikkhamitvā agārassa gharāvāsassa hitāvahehi kasigorakkhādīhi virahitaṃ anagāriyaṃ pabbajjaṃ upagatānaṃ. Sabbūpadhipaṭinissaggatthāya padhānan ti sabbesaṃ khandhūpadhikilesūpadhiabhisaṅkhārūpadhisaṅkhātānaṃ upadhīnaṃ paṭinissaggasaṅkhātassa nibbānassa atthāya vipassanāya c’eva maggena ca sahajātavīriyaṃ. Tasmā ti yasmā imāni dve padhānāni durabhisambhavāni, tasmā. Dutiyaṃ.

3. Tapanīyasuttavaṇṇanā

3

Tatiye tapanīyā ti idha c’eva samparāye ca tapantīti tapanīyā. Tappatī ti cittasantāpena tappati anusocati kāyaduccaritaṃ katvā nandayakkho viya nandamāṇavo viya nandagoghātako viya devadatto viya dvebhātikā viya ca. Te kira gāvaṃ vadhitvā maṃsaṃ dve koṭṭhāse akaṃsu. Tato kaniṭṭho jeṭṭhakaṃ āha – “mayhaṃ dārakā bahū, imāni me antāni dehī” ti. Atha naṃ so “sabbaṃ maṃsaṃ dvedhā vibhattaṃ, puna kiṃ maggasī” ti paharitvā jīvitakkhayaṃ pāpesi. Nivattitvā ca naṃ olokento mataṃ disvā “bhāriyaṃ me kammaṃ katan” ti cittaṃ uppādesi. Ath’assa balavasoko uppajji. So ṭhitaṭṭhānepi nisinnaṭṭhānepi tadeva kammaṃ āvajjeti, cittassādaṃ na labhati. Asitapītakhāyitasāyitampissa sarīre ojaṃ na pharati, aṭṭhicammamattameva ahosi. Atha naṃ eko thero disvā – “upāsaka, tvaṃ pahūtaannapāno, aṭṭhicammamattameva te avasiṭṭhaṃ, atthi nu kho te kiñci tapanīyakamman” ti? So “āma, bhante” ti sabbaṃ ārocesi. Atha naṃ thero “bhāriyaṃ te upāsaka kammaṃ kataṃ, anaparādhaṭṭhāne aparaddhan” ti āha. So teneva kammena kālaṃ katvā niraye nibbatto. Vacīduccaritena suppabuddhasakkakokālikaciñcamāṇavikādayo viya tappati. Sesamettha catutthe ca uttānatthameva. Tatiyaṃ.

5. Upaññātasuttavaṇṇanā

5

Pañcame dvinnāhan ti dvinnaṃ ahaṃ. Upaññāsin ti upagantvā guṇaṃ aññāsiṃ, jāniṃ paṭivijjhinti attho. Idāni te dhamme dassento yā ca asantuṭṭhitā ti ādim āha. Imañhi dhammadvayaṃ nissāya satthā sabbaññutaṃ patto, tasmā tassānubhāvaṃ dassento evam āha. Tattha asantuṭṭhitā kusalesu dhammesū ti iminā imaṃ dīpeti – “ahaṃ jhānamattakena vā obhāsanimittamattakena vā asantuṭṭho hutvā arahattamaggameva uppādesiṃ. Yāva so na uppajji, na tāvāhaṃ santuṭṭho ahosiṃ. Padhānasmiṃ ca anukkaṇṭhito hutvā anosakkanāya ṭhatvāyeva padhānakiriyaṃ akāsin” ti imamatthaṃ dassento yā ca appaṭivānitā ti ādim āha. Tattha appaṭivānitā ti appaṭikkamanā anosakkanā. Appaṭivānī sudāhaṃ, bhikkhave, padahāmī ti ettha sudan ti nipātamattaṃ. Ahaṃ, bhikkhave, anosakkanāyaṃ ṭhito bodhisattakāle sabbaññutaṃ patthento padhānamakāsinti ayam ettha attho.

Idāni yathā tena taṃ padhānaṃ kataṃ, taṃ dassento kāmaṃ taco cā ti ādim āha. Tattha pattabban ti iminā pattabbaṃ guṇajātaṃ dasseti. Purisathāmenā ti ādinā purisassa ñāṇathāmo ñāṇavīriyaṃ ñāṇaparakkamo ca kathito. Saṇṭhānan ti ṭhapanā appavattanā osakkanā, paṭippassaddhīti attho. Ettāvatā tena caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāma kathitaṃ. Ettha hi kāmaṃ taco cā ti ekaṃ aṅgaṃ, nhāru cā ti ekaṃ, aṭṭhi cā ti ekaṃ, maṃsalohitanti ekaṃ, imāni cattāri aṅgāni. Purisathāmenā ti ādīni adhimattavīriyādhivacanāni. Iti purimehi catūhi aṅgehi samannāgatena hutvā evaṃ adhiṭṭhitaṃ vīriyaṃ caturaṅgasamannāgataṃ vīriyādhiṭṭhānaṃ nāmāti veditabbaṃ. Ettāvatā tena bodhipallaṅke attano āgamanīyapaṭipadā kathitā.

Idāni tāya paṭipadāya paṭiladdhaguṇaṃ kathetuṃ tassa mayhaṃ, bhikkhave ti ādim āha. Tattha appamādādhigatā ti satiavippavāsasaṅkhātena appamādena adhigatā, na suttappamattena laddhā. Sambodhī ti catumaggañāṇañceva sabbaññutaññāṇañca. Na hi sakkā etaṃ suttappamattena adhigantunti. Tenāha – “appamādādhigatā sambodhī” ti. Anuttaro yogakkhemo ti na kevalaṃ bodhiyeva, arahattaphalanibbānasaṅkhāto anuttaro yogakkhemopi appamādādhigatova.

Idāni attanā paṭiladdhaguṇesu bhikkhusaṅghaṃ samādapento tumhe cepi bhikkhave ti ādim āha. Tattha yassatthāyā ti yassa atthāya, yaṃ upasampajja viharitukāmā hutvā ti attho. Tadanuttaran ti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānan ti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ ariyaphalaṃ. Abhiññā sacchikatvā ti abhiññāya uttamapaññāya paccakkhaṃ katvā. Upasampajja viharissathā ti paṭilabhitvā pāpuṇitvā viharissatha. Tasmā ti yasmā appaṭivānapadhānaṃ nāmetaṃ bahūpakāraṃ uttamatthasādhakaṃ, tasmā. Pañcamaṃ.

6. Saṃyojanasuttavaṇṇanā

6

Chaṭṭhe saṃyojaniyesu dhammesū ti dasannaṃ saṃyojanānaṃ paccayabhūtesu tebhūmakadhammesu. Assādānupassitā ti assādato passitā passanabhāvoti attho. Nibbidānupassitā ti nibbidāvasena ukkaṇṭhanavasena passanabhāvo. Jātiyā ti khandhanibbattito. Jarāyā ti khandhaparipākato. Maraṇenā ti khandhabhedato. Sokehī ti antonijjhāyanalakkhaṇehi sokehi. Paridevehī ti tannissitalālappitalakkhaṇehi paridevehi. Dukkhehī ti kāyapaṭipīḷanadukkhehi. Domanassehī ti manovighātadomanassehi. Upāyāsehī ti adhimattāyāsalakkhaṇaupāyāsehi. Dukkhasmā ti sakalavaṭṭadukkhato. Pajahatī ti maggena pajahati. Pahāyā ti ettha pana phalakkhaṇo kathito. Imasmiṃ sutte vaṭṭavivaṭṭaṃ kathitaṃ. Chaṭṭhaṃ.

7. Kaṇhasuttavaṇṇanā

7

Sattame kaṇhā ti na kāḷavaṇṇatāya kaṇhā, kaṇhatāya pana upanentīti nipphattikāḷatāya kaṇhā. Sarasenāpi vā sabbākusaladhammā kaṇhā eva. Na hi tesaṃ uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti. Ahirikan ti ahirikabhāvo. Anottappan ti anottāpibhāvo. Sattamaṃ.

8. Sukkasuttavaṇṇanā

8

Aṭṭhame sukkā ti na vaṇṇasukkatāya sukkā, sukkatāya pana upanentīti nipphattisukkatāya sukkā. Sarasenāpi vā sabbakusaladhammā sukkā eva. Tesaṃ hi uppattiyā cittaṃ pabhassaraṃ hoti. Hirī ca ottappañcā ti ettha pāpato jigucchanalakkhaṇā hirī, bhāyanalakkhaṇaṃ ottappaṃ. Yaṃ pan’ettha vitthārato vattabbaṃ siyā, taṃ Visuddhimagge vuttameva. Aṭṭhamaṃ.

9. Cariyasuttavaṇṇanā

9

Navame lokaṃ pālentī ti lokaṃ sandhārenti ṭhapenti rakkhanti. Nayidha paññāyetha mātā ti imasmiṃ loke janikā mātā “ayaṃ me mātā” ti garucittīkāravasena na paññāyetha. Sesapadesupi eseva nayo. Sambhedan ti saṅkaraṃ mariyādabhedaṃ vā. Yathā ajeḷakā ti ādīsu ete hi sattā “ayaṃ me mātā” ti vā “mātucchā” ti vā garucittīkāravasena na jānanti. Yaṃ vatthuṃ nissāya uppannā, tatth’eva vippaṭipajjanti. Tasmā upamaṃ āharanto “yathā ajeḷakā” ti ādim āha. Navamaṃ.

10. Vassūpanāyikasuttavaṇṇanā

10

Dasamaṃ aṭṭhuppattiyaṃ vuttaṃ. Kataraaṭṭhuppattiyaṃ? Manussānaṃ ujjhāyane. Bhagavatā hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni vassūpanāyikā appaññattā ahosi. Bhikkhū anibaddhavāsā vassepi utuvassepi yathāsukhaṃ vicariṃsu. Te disvā manussā “kathañ hi nāma samaṇā Sakyaputtiyā hemantampi gimhampi vassampi cārikaṃ carissanti haritāni tiṇāni sammaddantā ekindriyaṃ jīvaṃ viheṭhentā bahū khuddake pāṇe saṅghātaṃ āpādentā. Ime hi nāma aññatitthiyā durakkhātadhammā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissanti, ime nāma sakuṇā rukkhaggesu kulāvakāni katvā vassāvāsaṃ allīyissanti saṃkasāyissantī” ti ādīni vatvā ujjhāyiṃsu. Tamatthaṃ bhikkhū Bhagavato ārocesuṃ. Bhagavā taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā imaṃ suttaṃ desento paṭhamaṃ tāva “anujānāmi, bhikkhave, vassaṃ upagantun” ti (mahāva. 184) ettakamevāha. Atha bhikkhūnaṃ “kadā nu kho vassaṃ upagantabban” ti uppannaṃ vitakkaṃ sutvā “anujānāmi, bhikkhave, vassāne vassaṃ upagantun” ti āha. Atha kho bhikkhūnaṃ etad ahosi – “kati nu kho vassūpanāyikā” ti. Bhagavato etam atthaṃ ārocesuṃ. Taṃ sutvā sakalampi idaṃ suttaṃ desento dvemā, bhikkhave ti ādim āha. Tattha vassūpanāyikā ti vassūpagamanāni. Purimikā ti aparajjugatāya āsāḷhiyā upagantabbā purimakattikapuṇṇamipariyosānā paṭhamā temāsī. Pacchimikā ti māsagatāya āsāḷhiyā upagantabbā pacchimakattikapariyosānā pacchimā temāsīti. Dasamaṃ.

Kammakāraṇavaggo paṭhamo.

11

Dutiyassa paṭhame balānī ti kenaṭṭhena balāni. Akampiyaṭṭhena balāni nāma, tathā durabhibhavanaṭṭhena anajjhomaddanaṭṭhena ca. Paṭisaṅkhānabalan ti paccavekkhaṇabalaṃ. Bhāvanābalan ti brūhanabalaṃ vaḍḍhanabalaṃ. Suddhaṃ attānan ti idaṃ heṭṭhā vuttanayen’eva veditabbaṃ. Tatrā ti tesu dvīsu balesu. Yamidan ti yaṃ idaṃ. Sekhānametaṃ balan ti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalametaṃ. Sekhañhi so, bhikkhave, balaṃ āgammā ti sattannaṃ sekhānaṃ ñāṇabalaṃ ārabbha sandhāya paṭicca. Pajahatī ti maggena pajahati. Pahāyā ti iminā pana phalaṃ kathitaṃ. Yaṃ pāpan ti yaṃ pāpakaṃ lāmakaṃ. Yasmā panetāni dve pi vaḍḍhetvā arahattaṃ pāpuṇāti, tasmā ettha etadaggaṃ nāgatanti veditabbaṃ.

12

Dutiye satisambojjhaṅgaṃ bhāvetī ti ādīsu ayaṃ heṭṭhā anāgatānaṃ padānaṃ vasena atthavaṇṇanā – vivekanissitan ti vivekaṃ nissitaṃ. Viveko ti vivittatā. Svāyaṃ tadaṅgaviveko vikkhambhana-samuccheda-paṭippassaddhi-nissaraṇavivekoti pañcavidho. Tasmiṃ pañcavidhe viveke. Vivekanissitanti tadaṅgavivekanissitaṃ, samucchedavivekanissitaṃ, nissaraṇavivekanissitañca satisambojjhaṅgaṃ bhāvetīti ayamattho veditabbo. Tathā hi satisambojjhaṅgabhāvanānuyutto yogī vipassanākkhaṇe kiccato tadaṅgavivekanissitaṃ, ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitaṃ, maggakāle pana kiccato samucchedavivekanissitaṃ, ārammaṇato nissaraṇavivekanissitaṃ satisambojjhaṅgaṃ bhāveti. Pañcavidhavivekanissitampīti eke. Te hi na kevalaṃ balavavipassanāmaggaphalakkhaṇesuyeva bojjhaṅge uddharanti, vipassanāpādakakasiṇajjhānaānāpānāsubhabrahmavihārajjhānesupi uddharanti, na ca paṭisiddhā aṭṭhakathācariyehi. Tasmā tesaṃ matena etesaṃ jhānānaṃ pavattikkhaṇe kiccato eva vikkhambhanavivekanissitaṃ. Yathā ca “vipassanākkhaṇe ajjhāsayato nissaraṇavivekanissitan” ti vuttaṃ, evaṃ “paṭippassaddhivivekanissitampi bhāvetī” ti vattuṃ vaṭṭati. Esa nayo virāganissitan ti ādīsu. Vivekatthā eva hi virāgādayo.

Kevalaṃ h’ettha vossaggo duvidho pariccāgavossaggo ca pakkhandanavossaggo cāti. Tattha pariccāgavossaggo ti vipassanākkhaṇe ca tadaṅgavasena, maggakkhaṇe ca samucchedavasena kilesappahānaṃ. Pakkhandanavossaggo ti vipassanākkhaṇe tanninnabhāvena, maggakkhaṇe pana ārammaṇakaraṇena nibbānapakkhandanaṃ. Tadubhayampi imasmiṃ lokiyalokuttaramissake atthavaṇṇanānaye vaṭṭati. Tathā hi ayaṃ satisambojjhaṅgo yathāvuttena pakārena kilese pariccajati, nibbānañca pakkhandati. Vossaggapariṇāmin ti iminā pana sakalena vacanena vossaggatthaṃ pariṇamantaṃ pariṇatañca, paripaccantaṃ paripakkañcāti idaṃ vuttaṃ hoti. Ayañ hi bojjhaṅgabhāvanānuyutto bhikkhu yathā satisambojjhaṅgo kilesapariccāgavossaggatthaṃ nibbānapakkhandanavossaggatthañca paripaccati, yathā ca paripakko hoti, tathā naṃ bhāvetīti. Esa nayo sesabojjhaṅgesu.

Idha pana nibbānaṃ yeva sabbasaṅkhatehi vivittattā viveko, sabbesaṃ virāgabhāvato virāgo, nirodhabhāvato nirodho ti vuttaṃ. Maggo eva ca vossaggapariṇāmī, tasmā satisambojjhaṅgaṃ bhāveti vivekaṃ ārammaṇaṃ katvā pavattiyā vivekanissitaṃ, tathā virāganissitaṃ nirodhanissitaṃ. Tañ ca kho ariyamaggakkhaṇuppattiyā kilesānaṃ samucchedato pariccāgabhāvena ca nibbānapakkhandanabhāvena ca pariṇataṃ paripakkanti ayameva attho daṭṭhabbo. Esa nayo sesabojjhaṅgesu. Iti ime satta bojjhaṅgā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Imesupi dvīsu balesu etadaggabhāvo vuttanayen’eva veditabbo.

13

Tatiye vivicc’eva kāmehī tiādīnaṃ catunnaṃ jhānānaṃ pāḷiattho ca bhāvanānayo ca sabbo sabbākārena Visuddhimagge (visuddhi. 1.69-70) vitthāritoyeva. Imāni pana cattāri jhānāni eko bhikkhu cittekaggatthāya bhāveti, eko vipassanāpādakatthāya, eko abhiññāpādakatthāya, eko nirodhapādakatthāya, eko bhavavisesatthāya. Idha pana tānipi vipassanāpādakāni adhippetāni. Ayaṃ hi bhikkhu imāni jhānāni samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya saṅkhāre sammasitvā hetupaccayapariggahaṃ katvā sappaccayaṃ nāmarūpañca vavatthapetvā indriyabalabojjhaṅgāni samodhānetvā arahattaṃ pāpuṇāti. Evametāni jhānāni lokiyalokuttaramissakāneva kathitāni. Imasmimpi baladvaye etadaggabhāvo vuttanayen’eva veditabbo.

14

Catutthe saṃkhittena ca vitthārena cā ti saṃkhittadhammadesanā vitthāradhammadesanā cā ti dveyeva dhammadesanāti dasseti. Tattha mātikaṃ uddisitvā kathitā desanā saṃkhittadesanā nāma. Tameva mātikaṃ vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma. Mātikaṃ vā ṭhapetvāpi aṭṭhapetvāpi vitthārato vibhajitvā kathitā vitthāradesanā nāma. Tāsu saṃkhittadesanā nāma mahāpaññassa puggalassa vasena kathitā, vitthāradesanā nāma mandapaññassa. Mahāpaññassa hi vitthāradesanā atipapañco viya hoti. Mandapaññassa saṅkhepadesanā sasakassa uppatanaṃ viya hoti, neva antaṃ na koṭiṃ pāpuṇituṃ sakkoti. Saṅkhepadesanā ca ugghaṭitaññussa vasena kathitā, vitthāradesanā itaresaṃ tiṇṇaṃ vasena. Sakalampi hi tepiṭakaṃ saṅkhepadesanā vitthāradesanāti etth’eva saṅkhaṃ gacchati.

15

Pañcame yasmiṃ, bhikkhave, adhikaraṇe ti vivādādhikaraṇaṃ, anuvādādhikaraṇaṃ, āpattādhikaraṇaṃ, kiccādhikaraṇanti imesaṃ catunnaṃ adhikaraṇānaṃ yasmiṃ adhikaraṇe. Āpanno ca bhikkhū ti āpattiṃ āpanno bhikkhu ca. Tasmetan ti tasmiṃ etaṃ. Dīghattāyā ti dīghaṃ addhānaṃ tiṭṭhanatthāya. Kharattāyā ti dāsa-koṇḍa-caṇḍāla-venāti evaṃ kharavācāpavattanatthāya. Vāḷattāyā ti pāṇi leḍḍudaṇḍādīhi paharaṇavasena kakkhaḷabhāvatthāya. Bhikkhū ca na phāsuṃ viharissantī ti aññamaññaṃ vivādāpanne bhikkhusaṅghe ye pi uddesaṃ vā paripucchaṃ vā gahetukāmā padhānaṃ vā anuyuñjitukāmā, te phāsuṃ na viharissanti. Bhikkhusaṅghasmiṃ hi uposathapavāraṇāya ṭhitāya uddesādīhi atthikā uddesādīni gahetuṃ na sakkonti, vipassakānaṃ cittuppādo na ekaggo hoti, tato visesaṃ nibbattetuṃ na sakkonti. Evaṃ bhikkhū ca na phāsuṃ viharissanti. Na dīghattāyā ti ādīsu vuttapaṭipakkhanayena attho veditabbo.

Idhā ti imasmiṃ sāsane. Iti paṭisañcikkhatī ti evaṃ paccavekkhati. Akusalaṃ āpanno ti ettha akusalanti āpatti adhippetā, āpattiṃ āpannoti attho. Kañcideva desan ti na sabbameva āpattiṃ, āpattiyā pana kañcideva desaṃ aññataraṃ āpattinti attho. Kāyenā ti karajakāyena. Anattamano ti atuṭṭhacitto. Anattamanavācan ti atuṭṭhavācaṃ. Mamevā ti maṃyeva. Tatthā ti tasmiṃ adhikaraṇe. Accayo accagamā ti aparādho atikkamitvā madditvā gato, ahamevettha aparādhiko. Suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmin ti yathā suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā nīte bhaṇḍasmiṃ suṅkadāyakaṃ aparādho abhibhavati, so ca tattha aparādhiko hoti, na rājāno na rājapurisāti attho.

Idaṃ vuttaṃ hoti – yo hi raññā ṭhapitaṃ suṅkaṭṭhānaṃ pariharitvā bhaṇḍaṃ harati, taṃ saha bhaṇḍasakaṭena ānetvā rañño dassenti. Tattha neva suṅkaṭṭhānassa doso atthi, na rañño na rājapurisānaṃ, pariharitvā gatasseva pana doso, evam evaṃ yaṃ so bhikkhu āpattiṃ āpanno, tattha neva āpattiyā doso, na codakassa. Tīhi pana kāraṇehi tass’eva bhikkhuno doso. Tassa hi āpattiṃ āpannabhāvena pi doso, codake anattamanatāyapi doso, anattamanassa sato paresaṃ ārocanena pi doso. Codakassa pana yaṃ so taṃ āpattiṃ āpajjantaṃ addasa, tattha doso natthi. Anattamanatāya codanāya pana doso. tam pi amanasikaritvā ayaṃ bhikkhu attanova dosaṃ paccavekkhanto “iti mameva tattha accayo accagamā suṅkadāyakaṃva bhaṇḍasmin” ti evaṃ paṭisañcikkhatīti attho. Dutiyavāre codakassa anattamanatā ca anattamanatāya coditabhāvo cā ti dve dosā, tesaṃ vasena “accayo accagamā” ti ettha yojanā kātabbā. Sesamettha uttānamevāti.

16

Chaṭṭhe aññataro ti eko apākaṭanāmo brāhmaṇo. Yena Bhagavā ten’upasaṅkamī ti yenā ti bhummatthe karaṇavacanaṃ. Tasmā yattha Bhagavā, tattha upasaṅkamīti evamettha attho veditabbo. Yena vā kāraṇena Bhagavā devamanussehi upasaṅkamitabbo, tena kāraṇena upasaṅkamīti evamettha attho daṭṭhabbo. Kena ca kāraṇena Bhagavā upasaṅkamitabbo? Nānappakāraguṇavisesādhigamādhippāyena, sāduphalūpabhogādhippāyena dijagaṇehi niccaphalitamahārukkho viya. Upasaṅkamī ti gato ti vuttaṃ hoti. Upasaṅkamitvā ti upasaṅkamanapariyosānadīpanaṃ. Atha vā evaṃ gato tato āsannataraṃ ṭhānaṃ Bhagavato samīpasaṅkhātaṃ gantvātipi vuttaṃ hoti.

Bhagavatā saddhiṃ sammodī ti yathā ca khamanīyādīni pucchanto Bhagavā tena, evaṃ so pi Bhagavatā saddhiṃ samappavattamodo ahosi, sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamāsi. Yāya ca “kacci, bho gotama, khamanīyaṃ, kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto Gotamassa ca sāvakānañca appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāro” tiādikāya kathāya sammodi, taṃ pītipāmojjasaṅkhātassa sammodassa jananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ araharūpato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato vā sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato sāraṇīyaṃ, tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyanti evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ sāraṇīyaṃ kathaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā yenatthena āgato, taṃ pucchitukāmo ekamantaṃ nisīdi.

Ekamantan ti bhāvanapuṃsakaniddeso “visamaṃ candimasūriyā parivattantī” ti ādīsu (a. ni. 4.70) viya. Tasmā yathā nisinno ekamantaṃ nisinno hoti, tathā nisīdīti evamettha attho daṭṭhabbo. Bhummatthe vā etaṃ upayogavacanaṃ. Nisīdī ti upāvisi. Paṇḍitā hi purisā garuṭṭhānīyaṃ upasaṅkamitvā āsanakusalatāya ekamantaṃ nisīdanti. Ayañ ca nesaṃ aññataro, tasmā ekamantaṃ nisīdi.

Kathaṃ nisinno pana ekamantaṃ nisinno hotī ti? Cha nisajjadose vajjetvā. Seyyathidaṃ – atidūraṃ, accāsannaṃ, uparivātaṃ, unnatappadesaṃ, atisammukhaṃ atipacchāti. Atidūre nisinno hi sace kathetukāmo hoti, uccāsaddena kathetabbaṃ hoti. Accāsanne nisinno saṅghaṭṭanaṃ karoti. Uparivāte nisinno sarīragandhena bādhati. Unnatappadese nisinno agāravaṃ pakāseti. Atisammukhā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, cakkhunā cakkhuṃ āhacca daṭṭhabbaṃ hoti. Atipacchā nisinno sace daṭṭhukāmo hoti, gīvaṃ pasāretvā daṭṭhabbaṃ hoti. Tasmā ayam pi ete cha nisajjadose vajjetvā nisīdi. Tena vuttaṃ “ekamantaṃ nisīdī” ti.

Etadavocā ti duvidhā hi pucchā – agārikapucchā, anagārikapucchā ca. Tattha “kiṃ, bhante, kusalaṃ, kiṃ akusalan” ti (ma. ni. 3.296) iminā nayena agārikapucchā āgatā. “Ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā” ti (ma. ni. 3.86) iminā nayena anagārikapucchā. Ayaṃ pana attano anurūpaṃ agārikapucchaṃ pucchanto etaṃ “ko nu kho, bho gotama, hetu ko paccayo” tiādivacanaṃ avoca. Tattha hetu paccayo ti ubhayampetaṃ kāraṇavevacanameva. Adhammacariyāvisamacariyāhetū ti adhammacariyāsaṅkhātāya visamacariyāya hetu, taṃkāraṇā tappaccayāti attho. Tatrāyaṃ padattho – adhammassa cariyā adhammacariyā, adhammakāraṇanti attho. Visamaṃ cariyā, visamassa vā kammassa cariyāti visamacariyā. Adhammacariyā ca sā visamacariyā cā ti adhammacariyāvisamacariyā. Etenupāyena sukkapakkhepi attho veditabbo. Atthato pan’ettha adhammacariyāvisamacariyā nāma dasa akusalakammapathā, dhammacariyāsamacariyā nāma dasa kusalakammapathāti veditabbā.

Abhikkantaṃ, bho gotamā ti ettha ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. “Abhikkantā, bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho” ti ādīsu (udā. 45; cūḷava. 383; a. ni. 8.20) hi khaye dissati. “Ayaṃ imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā” ti ādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

“Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;
Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā” ti. –

Ādīsu (vi. va. 857) abhirūpe. “Abhikkantaṃ, bhante” ti ādīsu (dī. ni. 1.250; pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā sādhu sādhu, bho gotamāti vuttaṃ hotī ti veditabbaṃ.

“Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;
Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budho” ti. –

Iminā ca lakkhaṇena idha pasādavasena pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vutto ti veditabbo. Atha vā abhikkantan ti abhikkantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ, atisundaranti vuttaṃ hoti.

Tattha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo – abhikkantaṃ, bho gotama, yad idaṃ bhoto Gotamassa dhammadesanā, abhikkantaṃ yad idaṃ bhoto Gotamassa dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi – bhoto Gotamassa vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato, tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃ yeva thometi. Tattha nikkujjitan ti adhomukhaṭhapitaṃ, heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyā ti uparimukhaṃ kareyya. Paṭicchannan ti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyā ti ugghāṭeyya. Mūḷhassā ti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyā ti hatthe gahetvā “esa maggo” ti vadeyya. Andhakāre ti kāḷapakkhacātuddasīaḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho.

Ayaṃ pana adhippāyayojanā – yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentena, yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa Bhagavato sāsanantaradhānato pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāre nimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhāraṇena mayhaṃ bhotā gotamena etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhan ti ādim āha. Tattha esāhan ti eso ahaṃ. Bhavantaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gacchāmī ti bhavaṃ me Gotamo saraṇaṃ parāyaṇaṃ aghassa tātā hitassa ca vidhātāti iminā adhippāyena bhavantaṃ gotamaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gati attho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayamattho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañ cā ti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne ca catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo. So atthato ariyamaggo c’eva nibbānañca. Vuttañ h’etaṃ – “yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī” ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañ ca ariyamaggo c’eva nibbānañca, apica kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañ h’etaṃ chattamāṇavakavimāne –

“Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;
Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī” ti. (vi. va. 887)

Ettha rāgavirogo ti maggo kathito. Anojamasokan ti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatan ti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattan ti piṭakattayena vibhattā sabbadhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṅghātena saṃhatoti saṅgho. So atthato aṭṭhaariyapuggalasamūho. Vuttañ h’etaṃ tasmiyeva vimāne –

“Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purisayugesu;
Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī” ti. (vi. va. 888)

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā brāhmaṇo tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṃkileso, bhedoti ayaṃ vidhi veditabbo.

Seyyathidaṃ – padatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ, saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ. Atha vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsatīti buddho, bhavakantārā uttāraṇena lokassa assāsadānena ca dhammo, appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā iminā pi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃsamaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati, vuttappakārena cittuppādena “etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇan” ti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ saraṇagamanaṃ yo ca saraṇaṃ gacchati idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ lokuttaraṃ lokiyañcāti. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho, saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyāvatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati.

Tayidaṃ catudhā pavattati attasanniyyātanena tapparāyaṇatāya sissabhāvūpagamanena paṇipātenāti. Tattha attasanniyyātanaṃ nāma “ajja ādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ Buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā” ti evaṃ Buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma “ajja ādiṃ katvā ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo iti maṃ dhārethā” ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma “ajja ādiṃ katvā ahaṃ Buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa iti maṃ dhārethā” ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma “ajja ādiṃ katvā ahaṃ abhivādana-paccuṭṭhāna-añjalikamma-sāmīcikammaṃ Buddhādīnaṃ yeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomi iti maṃ dhārethā” ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccakāro. Imesañhi catunnam pi ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃ yeva hoti saraṇagamanaṃ.

Api ca “bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃ yeva me jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇan” ti evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. “Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyan” ti (saṃ. ni. 2.154) evampi Mahākassapassa saraṇagamane viya sissabhāvūpagamanaṃ daṭṭhabbaṃ.

“So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;
Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammatan” ti. (su. ni. 194; saṃ. ni. 1.246)

Evam pi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. “Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā Bhagavato pādesu sirasā nipatitvā Bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo; brahmāyu ahaṃ, bho gotama, brāhmaṇo’” ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto veditabbo.

So pan’esa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā “buddho amhākaṃ ñātako” ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā “samaṇo Gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandiyamāno anatthampi kareyyā” ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle Bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

“Ekena bhoge bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;
Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī” ti. (dī. ni. 3.265) –

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā “ācariyo me” ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana “ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo” ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ “ñātako me ayan” ti vandato saraṇagamanaṃ na bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandiyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyaṃ “ācariyo me ayan” ti vandatopi na bhijjatī ti evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañ h’etaṃ –

“Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;
Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati. (dha. pa. 190)

“Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;
Ariyañcaṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ. (dha. pa. 191)

“Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;
Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī” ti. (dha. pa. 192)

Api ca niccato anupagamanādivasenapetassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañ h’etaṃ –

“Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya, sukhato upagaccheyya, kañci dhammaṃ attato upagaccheyya, mātaraṃ jīvitā voropeyya, pitaraṃ, arahantaṃ jīvitā voropeyya, paduṭṭhacitto Tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya, saṅghaṃ bhindeyya, aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī” ti. (ma. ni. 3.128-130; a. ni. 1.272-277)

Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañ h’etaṃ –

“Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse,
Na te gamissanti apāyabhūmiṃ;
Pahāya mānusaṃ dehaṃ,
Devakāyaṃ paripūressantī” ti. (saṃ. ni. 1.37)

Aparampi vuttaṃ –

“Atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno ten’upasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etad avoca – ‘sādhu kho, devānaminda, buddhasaraṇagamanaṃ hoti. Buddhasaraṇagamanahetu kho devānaminda evamidh’ekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti. Te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti dibbena āyunā dibbena vaṇṇena sukhena yasena ādhipateyyena dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’” ti. (saṃ. ni. 4.341)

Es’eva nayo dhamme saṅghe ca. Api ca velāmasuttādivasenāpi (a. ni. 9.20 ādayo) saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanaphalaṃ veditabbaṃ.

Tattha lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo sāvajjo anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so aniṭṭhaphalo. Anavajjo kālakiriyāya, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabbo.

Upāsakaṃ maṃ bhavaṃ Gotamo dhāretū ti maṃ bhavaṃ Gotamo “upāsako ayan” ti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ pan’ettha ko upāsako, kasmā upāsakoti vuccati, kimassa sīlaṃ, ko ājīvo, kā vipatti, kā sampattīti idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

Tattha ko upāsako ti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañ h’etaṃ –

“Yato kho, mahānāma, upāsako buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī” ti. (saṃ. ni. 5.1033)

Kasmā upāsako ti. Ratanattayassa upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako. Dhammaṃ, saṅghaṃ upāsatīti upāsakoti.

Kimassa sīlan ti. Pañca veramaṇiyo. Yathāha –

“Yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjappamādaṭṭhānā paṭivirato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī” ti. (saṃ. ni. 5.1033)

Ko ājīvo ti. Pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvikakappanaṃ. Vuttañ h’etaṃ –

“Pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca. Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā” ti. (a. ni. 5.177)

Kā vipattī ti. Yā tass’eva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo c’eva hoti malañca patikuṭṭho ca, sāpi tassa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha –

“Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti upāsakamalañca upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī” ti. (a. ni. 5.175)

Kā sampattī ti. Yā c’assa sīlasampadā ca ājīvasampadā ca, sā sampatti. Ye c’assa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha –

“Pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti upāsakapadumañca upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī” ti. (a. ni. 5.175)

Ajjatagge ti ettha ayaṃ agga saddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. “Ajjatagge samma, dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīnan” ti ādīsu. (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. “Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya (kathā. 441) Ucchaggaṃ veḷaggan” ti ādīsu koṭiyaṃ. “Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā, (saṃ. ni. 5.374) anujānāmi, bhikkhave, vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetun” ti ādīsu (cūḷava. 318) koṭṭhāse. “Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī” ti ādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evamettha attho veditabbo. Ajjatan ti ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro, ajja aggaṃ katvāti attho.

Pāṇupetan ti pāṇehi upetaṃ, yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ, anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhavaṃ Gotamo dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ “na buddho” ti vā dhammaṃ “na dhammo” ti vā saṅghaṃ “na saṅgho” ti vā vadeyyanti evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā catūhi ca paccayehi pavāretvā uṭṭhāyāsanā Bhagavantaṃ abhivādetvā tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti.

17

Sattame jāṇussoṇī ti jāṇussoṇiṭhānantaraṃ kira nāmekaṃ ṭhānantaraṃ, taṃ yena kulena laddhaṃ, taṃ jāṇussoṇikulanti vuccati. Ayaṃ tasmiṃ kule jātattā rañño santike ca laddhajāṇussoṇisakkārattā jāṇussoṇīti vuccati. Tenupasaṅkamī ti “samaṇo kira Gotamo paṇḍito byatto bahussuto” ti sutvā “sace so liṅgavibhattikārakādibhedaṃ jānissati, amhehi ñātameva jānissati, aññātaṃ kiṃ jānissati. Ñātameva kathessati, aññātaṃ kiṃ kathessatī” ti cintetvā mānaddhajaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā mahāparivārehi parivuto yena Bhagavā ten’upasaṅkami. Katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā ti satthā tassa vacanaṃ sutvā “ayaṃ brāhmaṇo idha āgacchanto na jānitukāmo atthagavesī hutvā āgato, mānaṃ pana paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā āgato. Kiṃ nu khvassa yathā pañhassa atthaṃ jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissati, udāhu yathā na jānātī” ti cintetvā “yathā na jānāti, evaṃ kathite vaḍḍhi bhavissatī” ti ñatvā “katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā” ti āha.

Brāhmaṇo taṃ sutvā “samaṇo Gotamo katattāpi akatattāpi niraye nibbattiṃ vadati, idaṃ ubhayakāraṇenāpi ekaṭṭhāne nibbattiyā kathitattā dujjānaṃ mahandhakāraṃ, natthi mayhaṃ ettha patiṭṭhā. Sace panāhaṃ ettakeneva tuṇhī bhaveyyaṃ, brāhmaṇānaṃ majjhe kathanakālepi maṃ evaṃ vadeyyuṃ – ‘tvaṃ samaṇassa Gotamassa santikaṃ mānaṃ paggayha siṅgaṃ ukkhipitvā gatosi, ekavacaneneva tuṇhī hutvā kiñci vattuṃ nāsakkhi, imasmiṃ ṭhāne kasmā kathesī’ ti. Tasmā parājitopi aparājitasadiso hutvā puna saggagamanapañhaṃ pucchissāmī” ti cintetvā ko nu kho, bho gotamā ti imaṃ dutiyapañhaṃ ārabhi.

Evam pi tassa ahosi – “uparipañhena heṭṭhāpañhaṃ jānissāmi, heṭṭhāpañhena uparipañhan” ti. Tasmāpi imaṃ pañhaṃ pucchi. Satthā purimanayen’eva cintetvā yathā na jānāti, evam eva kathento puna pi “katattā ca, brāhmaṇa, akatattā cā” ti āha. Brāhmaṇo tasmimpi patiṭṭhātuṃ asakkonto “alaṃ, bho, na īdisassa purisassa santikaṃ āgatena ajānitvā gantuṃ vaṭṭati, sakavādaṃ pahāya samaṇaṃ gotamaṃ anuvattitvā mayhaṃ atthaṃ gavesissāmi, paralokamaggaṃ sodhessāmī” ti sanniṭṭhānaṃ katvā satthāraṃ āyācanto na kho ahan ti ādim āha. Ath’assa nihatamānataṃ ñatvā satthā upari desanaṃ vaḍḍhento tena hi, brāhmaṇā ti ādim āha. Tattha tena hī ti kāraṇaniddeso. Yasmā saṃkhittena bhāsitassa atthaṃ ajānanto vitthāradesanaṃ yācasi, tasmāti attho. Sesamettha uttānatthamevāti.

18

Aṭṭhame āyasmā ti piyavacanametaṃ. Ānando ti tassa therassa nāmaṃ. Ekaṃsenā ti ekantena. Anuviccā ti anupavisitvā. Viññū ti paṇḍitā. Garahantī ti nindanti, avaṇṇaṃ bhāsanti. Sesamettha navame ca sabbaṃ uttānatthameva.

20

Dasame dunnikkhittañca padabyañjanan ti uppaṭipāṭiyā gahitapāḷipadameva hi atthassa byañjanattā byañjananti vuccati. Ubhayametaṃ pāḷiyāva nāmaṃ. Attho ca dunnīto ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitā aṭṭhakathā. Dunnikkhittassa, bhikkhave, padabyañjanassa atthopi dunnayo hotī ti parivattetvā uppaṭipāṭiyā gahitāya pāḷiyā aṭṭhakathā nāma dunnayā dunnīhārā dukkathā nāma hoti. Ekādasame vuttapaṭipakkhanayena attho veditabboti.

Adhikaraṇavaggo dutiyo.

22

Tatiyassa paṭhame accayaṃ accayato na passatī ti “aparajjhitvā aparaddhaṃ mayā” ti attano aparādhaṃ na passati, aparaddhaṃ mayāti vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā na khamāpetīti attho. Accayaṃ desentassā ti evaṃ vatvā daṇḍakammaṃ āharitvā khamāpentassa. Yathādhammaṃ nappaṭiggaṇhātī ti “puna evaṃ na karissāmi, khamatha me” ti vuccamāno accayaṃ imaṃ yathādhammaṃ yathāsabhāvaṃ na paṭiggaṇhāti. “Ito paṭṭhāya puna evarūpaṃ mā akāsi, khamāmi tuyhan” ti na vadati. Sukkapakkho vuttapaṭipakkhanayen’eva veditabbo.

23

Dutiye abbhācikkhantī ti abhibhavitvā ācikkhanti, abhūtena vadanti. Dosantaro ti antare patitadoso. Evarūpo hi “natthi samaṇassa Gotamassa uttarimanussadhammo” ti ādīni vadanto sunakkhatto viya tathāgataṃ abbhācikkhati. Saddho vā duggahitenā ti yo hi ñāṇavirahitāya saddhāya atisaddho hoti muddhappasanno, so pi “buddho nāma sabbalokuttaro, sabbe tassa kesādayo bāttiṃsa koṭṭhāsā lokuttarāyevā” ti ādinā nayena duggahitaṃ gaṇhitvā tathāgataṃ abbhācikkhati. Tatiyaṃ uttānatthamevāti.

25

Catutthe neyyatthaṃ suttantan ti yassa attho netabbo, taṃ netabbatthaṃ suttantaṃ. Nītattho suttantoti dīpetī ti kathitattho ayaṃ suttantoti vadati. Tattha “ekapuggalo, bhikkhave, dveme, bhikkhave, puggalā, tayome, bhikkhave, puggalā, cattārome, bhikkhave, puggalā” ti evarūpo suttanto neyyattho nāma. Ettha hi kiñcāpi sammāsambuddhena “ekapuggalo, bhikkhave” tiādi vuttaṃ, paramatthato pana puggalo nāma natthī ti evamassa attho netabbova hoti. Ayaṃ pana attano bālatāya nītattho ayaṃ suttantoti dīpeti. Paramatthato hi puggale asati na tathāgato “ekapuggalo, bhikkhave” ti ādīni vadeyya. Yasmā pana tena vuttaṃ, tasmā paramatthato atthi puggaloti gaṇhanto taṃ neyyatthaṃ suttantaṃ nītattho suttantoti dīpeti. Nītatthan ti aniccaṃ dukkhaṃ anattāti evaṃ kathitatthaṃ. Ettha hi aniccameva dukkhameva anattāyevāti attho. Ayaṃ pana attano bālatāya “neyyattho ayaṃ suttanto, atthamassa āharissāmī” ti “niccaṃ nāma atthi, sukhaṃ nāma atthi, attā nāma atthī” ti gaṇhanto nītatthaṃ suttantaṃ neyyattho suttantoti dīpeti nāma. Pañcamaṃ uttānatthamevāti.

27

Chaṭṭhe paṭicchannakammantassā ti pāpakammassa. Pāpaṃ hi paṭicchādetvā karonti. No cepi paṭicchādetvā karonti, pāpakammaṃ paṭicchannamevāti vuccati. Nirayo ti sahokāsakā khandhā. Tiracchānayoniyaṃ khandhāva labbhanti. Sattamaṭṭhamāni uttānatthāneva.

30

Navame paṭiggāhā ti paṭiggāhakā, dussīlaṃ puggalaṃ dve ṭhānāni paṭiggaṇhantīti attho.

31

Dasame atthavase ti kāraṇāni. Araññavanapatthānī ti araññāni ca vanapatthāni ca. Tattha kiñcāpi abhidhamme nippariyāyena “nikkhamitvā bahi indakhīlā, sabbametaṃ araññan” ti (vibha. 529) vuttaṃ, tathāpi yaṃ taṃ “pañcadhanusatikaṃ pacchiman” ti (pārā. 654) āraññakaṅganipphādakaṃ senāsanaṃ vuttaṃ, tadeva adhippetanti veditabbaṃ. Vanapatthan ti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasīyati na vapīyati. Pantānī ti pariyantāni atidūrāni, diṭṭhadhammasukhavihāran ti lokiyalokuttaraṃ phāsuvihāraṃ. Pacchimañca janataṃ anukampamāno ti pacchime mama sāvake anukampanto.

32

Ekādasame vijjābhāgiyā ti vijjākoṭṭhāsikā. Samatho ti cittekaggatā. Vipassanā ti saṅkhārapariggāhakañāṇaṃ. Kamatthamanubhotī ti katamaṃ atthaṃ ārādheti sampādeti paripūreti. Cittaṃ bhāvīyatī ti maggacittaṃ bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. Yo rāgo, so pahīyatī ti yo rajjanakavasena rāgo, so pahīyati. Rāgo hi maggacittassa paccanīko, maggacittaṃ rāgassa ca. Rāgakkhaṇe maggacittaṃ natthi, maggacittakkhaṇe rāgo natthi. Yadā pana rāgo uppajjati, tadā maggacittassa uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā pana maggacittaṃ uppajjati, tadā rāgaṃ samūlakaṃ ubbaṭṭetvā samugghātentameva uppajjati. Tena vuttaṃ – “rāgo pahīyatī” ti.

Vipassanā, bhikkhave, bhāvitā ti vipassanāñāṇaṃ brūhitaṃ vaḍḍhitaṃ. Paññā bhāvīyatī ti maggapaññā bhāvīyati brūhīyati vaḍḍhīyati. Yā avijjā, sā pahīyatī ti aṭṭhasu ṭhānesu vaṭṭamūlikā mahāavijjā pahīyati. Avijjā hi maggapaññāya paccanīkā, maggapaññā avijjāya. Avijjākkhaṇe maggapaññā natthi, maggapaññākkhaṇe avijjā natthi. Yadā pana avijjā uppajjati, tadā maggapaññāya uppattiṃ nivāreti, padaṃ pacchindati. Yadā maggapaññā uppajjati, tadā avijjaṃ samūlikaṃ ubbaṭṭetvā samugghātayamānāva uppajjati. Tena vuttaṃ – “avijjā pahīyatī” ti. Iti maggacittaṃ maggapaññāti dve pi sahajātadhammāva kathitā.

Rāgupakkiliṭṭhaṃ vā, bhikkhave, cittaṃ na vimuccatī ti rāgena upakkiliṭṭhattā maggacittaṃ na vimuccatīti dasseti. Avijjupakkiliṭṭhā vā paññā na bhāvīyatī ti avijjāya upakkiliṭṭhattā maggapaññā na bhāvīyatīti dasseti. Iti kho, bhikkhave ti evaṃ kho, bhikkhave. Rāgavirāgā cetovimuttī ti rāgassa khayavirāgena cetovimutti nāma hoti. Phalasamādhissetaṃ nāmaṃ. Avijjāvirāgā paññāvimuttī ti avijjāya khayavirāgena paññāvimutti nāma hoti. Imasmiṃ sutte nānākkhaṇikā samādhivipassanā kathitāti.

Bālavaggo tatiyo.

33

Catutthassa paṭhame asappurisabhūmī ti asappurisānaṃ patiṭṭhānaṭṭhānaṃ. Sappurisabhūmiya mpi eseva nayo. Akataññū ti kataṃ na jānāti. Akatavedī ti kataṃ pākaṭaṃ katvā na jānāti. Upaññātan ti vaṇṇitaṃ thomitaṃ pasatthaṃ. Yadidan ti yā ayaṃ. Akataññutā akataveditā ti parena katassa upakārassa ajānanañceva pākaṭaṃ katvā ajānanañca. Kevalā ti sakalā. Sukkapakkhepi vuttanayen’eva attho veditabbo.

34

Dutiye mātu ca pitu cā ti janakamātu ca janakapitu ca. Ekena, bhikkhave, aṃsena mātaraṃ parihareyyā ti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā mātaraṃ paṭijaggeyya. Ekena aṃsena pitaraṃ parihareyyā ti ekasmiṃ aṃsakūṭe ṭhapetvā pitaraṃ paṭijaggeyya. Vassasatāyuko vassasatajīvī ti vassasatāyukakāle jāto sakalaṃ vassasataṃ jīvanto. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace putto nāma “mātāpitūnaṃ paṭikarissāmī” ti uṭṭhāya samuṭṭhāya dakkhiṇe aṃsakūṭe mātaraṃ, vāme pitaraṃ ṭhapetvā vassasatāyuko sakalampi vassasataṃ jīvamāno parihareyya. So ca nesaṃ ucchādanaparimaddananhāpanasambāhanenā ti so ca putto nesaṃ mātāpitūnaṃ aṃsakūṭesu ṭhitānaṃ yeva duggandhapaṭivinodanatthaṃ sugandhakaraṇena ucchādanena, parissamavinodanatthaṃ hatthaparimaddanena, sītuṇhakāle ca uṇhodakasītodakanhāpanena, hatthapādādīnaṃ ākaḍḍhanaparikaḍḍhanasaṅkhātena sambāhanena upaṭṭhānaṃ kareyya. Te ca tatthevā ti te ca mātāpitaro tatth’eva tassa aṃsakūṭesu nisinnāva muttakarīsaṃ cajeyyuṃ. Natveva, bhikkhave ti, bhikkhave, evampi natveva mātāpitūnaṃ kataṃ vā hoti paṭikataṃ vā.

Issarādhipacce rajje ti cakkavattirajjaṃ sandhāyevam āha. Āpādakā ti vaḍḍhakā anupālakā. Puttā hi mātāpitūhi vaḍḍhitā c’eva anupālitā ca. Posakā ti hatthapāde vaḍḍhetvā hadayalohitaṃ pāyetvā posakā. Puttā hi mātāpitūhi puṭṭhā bhatā annapānādīhi paṭijaggitā. Imassa lokassa dassetāro ti sace hi mātāpitaro jātadivaseyeva puttaṃ pāde gahetvā araññe vā nadiyaṃ vā papāte vā khipeyyuṃ, imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ na passeyya. Evaṃ akatvā āpāditattā positattā esa imasmiṃ loke iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ mātāpitaro nissāya passatīti tyāssa imassa lokassa dassetāro nāma honti. Samādapetī ti gaṇhāpeti. Imasmiṃ sutte saddhāsīlacāgapaññā lokiyalokuttaramissakā kathitā. Dhammasenāpatisāriputtattherasadisova bhikkhu tesu patiṭṭhāpeti nāmāti veditabbo.

35

Tatiye ten’upasaṅkamī ti so hi brāhmaṇo “samaṇo kira Gotamo kathitaṃ vissajjeti, pucchāyassa virajjhanaṃ nāma natthi. Ahamassa virajjhanapañhaṃ abhisaṅkharissāmī” ti paṇītabhojanaṃ bhuñjitvā gabbhadvāraṃ pidahitvā nisinno cintetuṃ ārabhi. Ath’assa etad ahosi – “imasmiṃ ṭhāne uccāsaddamahāsaddo vattati, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, bhūmigharaṃ kāressāmī” ti bhūmigharaṃ kāretvā tattha pavisitvā – “evaṃ puṭṭho evaṃ kathessati, evaṃ puṭṭho evaṃ kathessatī” ti ekaṃ gaṇhitvā ekaṃ vissajjento sakaladivasaṃ kiñci passituṃ nāsakkhi. Tassa imināva nīhārena cattāro māsā vītivattā. So catunnaṃ māsānaṃ accayena ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ nāma addasa. Evaṃ kirassa ahosi – “ahaṃ samaṇaṃ gotamaṃ upasaṅkamitvā ‘kiṃvādī bhavan’ ti pucchissāmi. Sace ‘kiriyavādimhī’ ti vakkhati, ‘sabbākusalānaṃ nāma tumhe kiriyaṃ vadethā’ ti naṃ niggaṇhissāmi. Sace ‘akiriyavādimhī’ ti vakkhati, ‘kusaladhammānaṃ nāma tumhe akiriyaṃ vadethā’ ti naṃ niggaṇhissāmi. Idañ hi ubhatokoṭikaṃ pañhaṃ puṭṭho neva uggilituṃ sakkhissati na niggilituṃ. Evaṃ mama jayo bhavissati, samaṇassa Gotamassa parājayo” ti uṭṭhāya apphoṭetvā bhūmigharā nikkhamma “evarūpaṃ pañhaṃ pucchantena na ekakena gantuṃ vaṭṭatī” ti nagare ghosanaṃ kāretvā sakalanāgarehi parivuto yena Bhagavā ten’upasaṅkami. Kiṃvādī ti kiṃladdhiko. Kimakkhāyī ti kiṃ nāma sāvakānaṃ paṭipadaṃ akkhāyīti pucchi. Ath’assa Bhagavā catūhi māsehi pañhaṃ abhisaṅkharitvā “diṭṭho me samaṇassa Gotamassa parājayapañho” ti mānaṃ paggayha āgatabhāvaṃ ñatvā ekapadeneva taṃ pañhaṃ bhindanto kiriyavādī cāhaṃ, brāhmaṇā ti ādim āha. Atha brāhmaṇo attano mānaṃ apanetvā Bhagavantaṃ āyācanto yathākathaṃ panā ti ādim āha. Sesamettha uttānatthamevāti.

36

Catutthe dakkhiṇeyyā ti dakkhiṇā vuccati dānaṃ, tassa paṭiggahaṇayuttā kati puggalāti pucchati. Sekho ti iminā satta sekkhe dasseti. Ettha ca sīlavantaputhujjanopi sotāpanneneva saṅgahito. Āhuneyyā yajamānānaṃ hontī ti dānaṃ dadantānaṃ āhunassa arahā dānapaṭiggāhakā nāma hontī ti attho. Khettan ti vatthu patiṭṭhā, puññassa viruhanaṭṭhānanti attho.

37

Pañcame pubbārāme ti sāvatthito puratthimadisābhāge ārāme. Migāramātupāsāde ti visākhāya upāsikāya pāsāde. Sā hi migāraseṭṭhinā mātuṭṭhāne ṭhapitattāpi, sabbajeṭṭhakassa puttassa ayyakaseṭṭhinova samānanāmakattāpi migāramātāti vuccati. Tāya kārito sahassagabbho pāsādo migāramātupāsādo nāma. Thero tasmiṃ viharati. Tatra kho āyasmā Sāriputto ti tasmiṃ pāsāde viharanto dhammasenāpatisāriputtatthero.

Bhikkhū āmantesī ti kasmiṃ kāle āmantesi? Kānici hi suttāni purebhatte bhāsitāni atthi, kānici pacchābhatte, kānici purimayāme, kānici majjhimayāme, kānici pacchimayāme. Idaṃ pana samacittapaṭipadāsuttaṃ pacchābhatte bhāsitaṃ. Tasmā sāyanhasamaye āmantesi.

Na kevalaṃ c’etaṃ thereneva bhāsitaṃ, tathāgatenāpi bhāsitaṃ. Kattha nisīditvāti? Visākhāya ratanapāsāde nisīditvā. Tathāgato hi paṭhamabodhiyaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tatth’eva gantvā vasi. Paṭhamaṃ antovassañhi Isipatane dhammacakkaṃ pavattetvā aṭṭhārasa mahābrahmakoṭiyo amatapānaṃ pāyetvā bārāṇasiṃ upanissāya Isipatane vasi. Dutiyaṃ antovassaṃ Rājagahaṃ upanissāya veḷuvane, tatiyacatutthānipi tatth’eva, pañcamaṃ antovassaṃ vesāliṃ upanissāya mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ, chaṭṭhaṃ antovassaṃ makulapabbate, sattamaṃ tāvatiṃsabhavane, aṭṭhamaṃ bhagge susumāragiraṃ nissāya bhesakaḷāvane, navamaṃ kosambiyaṃ, dasamaṃ pālileyyake vanasaṇḍe, ekādasamaṃ nālāyaṃ brāhmaṇagāme, dvādasamaṃ verañjāyaṃ, terasamaṃ cāliyapabbate, cuddasamaṃ Jetavane, pañcadasamaṃ kapilavatthusmiṃ, soḷasamaṃ āḷavakaṃ dametvā caturāsītipāṇasahassāni amatapānaṃ pāyetvā āḷaviyaṃ, sattarasamaṃ Rājagaheyeva, aṭṭhārasamaṃ cāliyapabbateyeva, tathā ekūnavīsatimaṃ, vīsatimaṃ pana antovassaṃ Rājagahaṃ yeva upanissāya vasi. Evaṃ vīsati vassāni anibaddhavāso hutvā yattha yattha phāsukaṃ hoti, tattha tatth’eva vasi.

Tato paṭṭhāya pana dve senāsanāni dhuvaparibhogāni akāsi. Katarāni dve? Jetavanañca pubbārāmañca. Kasmā? Dvinnaṃ kulānaṃ guṇamahantatāya. Anāthapiṇḍikassa hi visākhāya ca guṇaṃ sandhāya guṇaṃ paṭicca satthā tāni senāsanāni dhuvaparibhogena paribhuñji. Utuvassaṃ cārikaṃ caritvāpi hi antovasse dvīsuyeva senāsanesu vasati. Evaṃ vasanto pana Jetavane rattiṃ vasitvā punadivase bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā pācīnadvārena nikkhamitvā pubbārāme divāvihāraṃ karoti. Pubbārāme rattiṃ vasitvā punadivase pācīnadvārena sāvatthiṃ piṇḍāya pavisitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā Jetavane divāvihāraṃ karoti. Tasmiṃ pana divase sammāsambuddho Jetavaneyeva vasi. Yattha katthaci vasantassa c’assa pañcavidhakiccaṃ avijahitameva hoti. Taṃ heṭṭhā vitthāritameva. Tesu kiccesu pacchimayāmakiccakāle Bhagavā lokaṃ olokento sāvatthivāsīnañca samantā ca sāvatthiyā gāvutaaḍḍhayojanayojanaparame ṭhāne aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhisamayabhāvaṃ addasa.

Tato “kasmiṃ nu kho kāle abhisamayo bhavissatī” ti olokento “sāyanhasamaye” ti disvā “mayi nu kho kathente abhisamayo bhavissati, sāvake kathente bhavissatī” ti “sāriputtatthere kathente bhavissatī” ti addasa. Tato “kattha nisīditvā kathente bhavissatī” ti olokento “visākhāya ratanapāsāde nisīditvā” ti disvā “buddhānaṃ nāma tayo sāvakasannipātā honti, aggasāvakānaṃ eko. Tesu ajja dhammasenāpatisāriputtattherassa sāvakasannipāto bhavissatī” ti addasa. Disvā pāto va sarīrapaṭijagganaṃ katvā nivatthanivāsano sugatacīvaraṃ pārupitvā selamayapattaṃ ādāya bhikkhusaṅghaparivuto dakkhiṇadvārena nagaraṃ pavisitvā piṇḍāya caranto bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā vātappahatā viya nāvā paṭinivattitvā dakkhiṇadvārena nikkhamitvā bahidvāre aṭṭhāsi. Tato asīti mahāsāvakā bhikkhuniparisā upāsakaparisā upāsikāparisāti catasso parisā satthāraṃ parivārayiṃsu.

Satthā Sāriputtattheraṃ āmantesi – “sāriputta, tayā pubbārāmaṃ gantuṃ vaṭṭati, tava ca parisaṃ gahetvā gacchāhī” ti. “Sādhu, bhante” ti thero attano parivārehi pañcahi bhikkhusatehi parivuto pubbārāmaṃ agamāsi. Eten’eva niyāmena asīti mahāsāvake pubbārāmameva pesetvā sayaṃ ekena Ānandatthereneva saddhiṃ Jetavanaṃ agamāsi. Ānandattheropi vihāre satthu vattaṃ katvā vanditvā “pubbārāmaṃ gacchāmi, bhante” ti āha. Evaṃ karohi ānandāti. Satthāraṃ vanditvā tatth’eva agamāsi. Satthā ekakova Jetavane ohīno.

Taṃ divasañhi catasso parisā therasseva dhammakathaṃ sotukāmā ahesuṃ. Kosalamahārājāpi balakāyena parivuto pubbārāmameva gato. Tathā pañcasataupāsakaparivāro anāthapiṇḍiko. Visākhā pana mahāupāsikā dvīhi jaṅghasahassehi parivuto agamāsi. Sattapaṇṇāsāya kulasatasahassānaṃ vasanaṭṭhāne sāvatthinagare gehapālakadārake ṭhapetvā sesajano gandhacuṇṇamālādīni gahetvā pubbārāmameva agamāsi. Catūsu dvāragāmesu gāvutaaḍḍhayojanayojanaparamaṭṭhāne sabbeyeva manussā gandhacuṇṇamālādihatthā pubbārāmameva agamaṃsu. Sakalavihāro missakapupphehi abhikiṇṇo viya ahosi.

Dhammasenāpatisāriputtattheropi kho vihāraṃ gantvā vihārapariveṇe aṅgaṇaṭṭhāne aṭṭhāsi. Bhikkhū therassa āsanaṃ paññāpayiṃsu. Thero tattha nisīditvā upaṭṭhākattherena vatte kate bhikkhusaṅghassa ovādaṃ katvā gandhakuṭiṃ pavisitvā samāpattiṃ appetvā nisīdi. So paricchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhāya aciravatiṃ gantvā rajojallaṃ pavāhetvā paṭippassaddhadaratho otiṇṇatittheneva uttaritvā nivatthanivāsano saṅghāṭiṃ pārupitvā aṭṭhāsi. Bhikkhusaṅghopi sammukhasammukhaṭṭhānena otaritvā sarīre rajojallaṃ pavāhetvā paccuttaritvā theraṃ parivārayiṃsu. Antovihārepi therassa dhammāsanaṃ paññāpayiṃsu. Catassopi parisā attano attano okāsaṃ ñatvā maggaṃ ṭhapetvā nisīdiṃsu. Sāriputtattheropi pañcabhikkhusataparivāro dhammasabhaṃ āgantvā sīhamatthakappatiṭṭhite samussitasetacchatte ratanapallaṅke cittabījaniṃ gahetvā puratthābhimukho nisīdi. Nisīditvā parisaṃ oloketvā – “mahatī vatāyaṃ parisā, imissā na appamattikā parittakadhammadesanā anucchavikā, kataradhammadesanā nu kho anucchavikā bhavissatī” ti tīṇi piṭakāni āvajjamāno imaṃ saṃyojanapariyāya dhammadesanaṃ addasa.

Evaṃ desanaṃ sallakkhetvā taṃ desetukāmo bhikkhū āmantesi āvuso, bhikkhave ti. Āvusoti hi avatvā, bhikkhaveti vacanaṃ buddhālāpo nāma hoti, ayaṃ panāyasmā “dasabalena samānaṃ ālapanaṃ na karissāmī” ti satthu gāravavasena sāvakālāpaṃ karonto, “āvuso bhikkhave” ti āha. Etadavocā ti etaṃ “ajjhattasaṃyojanañca, āvuso, puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā” ti dhammadesanāpadaṃ avoca.

Tasmiṃ pana ratanapāsāde adhivattho eko sotāpanno devaputto atthi, so buddhehi vā sāvakehi vā desanāya āraddhamattāyayeva jānāti – “ayaṃ desanā uttānikā bhavissati, ayaṃ gambhīrā. Ayaṃ jhānanissitā bhavissati, ayaṃ vipassanānissitā. Ayaṃ magganissitā ayaṃ phalanissitā, ayaṃ nibbānanissitā” ti. So tasmimpi divase therena desanāya āraddhamattāya evaṃ aññāsi – “yena nīhārena mayhaṃ ayyena dhammasenāpatinā Sāriputtattherena desanā āraddhā, ayaṃ desanā vipassanāgāḷhā bhavissati, chahi mukhehi vipassanaṃ kathessati. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇissanti, sotāpannādīnaṃ pana devamanussānaṃ paricchedo na bhavissati. Desanāya anucchavikaṃ katvā mayhaṃ ayyassa sādhukāraṃ dassāmī” ti devānubhāvena mahantaṃ saddaṃ katvā – “sādhu sādhu ayyā” ti āha.

Devarājena sādhukāre dinne parivārakapāsādasahasse adhivatthā devatā sabbāva sādhukāraṃ adaṃsu. Tāsaṃ sādhukārasaddena sabbā pubbārāme vasanadevatā, tāsaṃ saddena gāvutamatte devatā, tato aḍḍhayojane yojaneti etenupāyena ekacakkavāḷe, dvīsu cakkavāḷesu, tīsu cakkavāḷesūti dasasahassacakkavāḷesu devatā sādhukāramadaṃsu. Tāsaṃ sādhukārasaddena pathaviṭṭhakanāgā ca ākāsaṭṭhakadevatā ca. Tato abbhavalāhakā, uṇhavalāhakā, sītavalāhakā, vassavalāhakā, cātumahārājikā cattāro mahārājāno, tāvatiṃsā devatā, sakko devarājā, yāmā devatā, suyāmo devarājā, tusitā devatā, santusito devarājā, nimmānaratī devatā, sunimmito devarājā, vasavattī devatā, vasavattī devarājā, brahmapārisajjā, brahmapurohitā, mahābrahmāno, parittābhā, appamāṇābhā, ābhassarā, parittasubhā, appamāṇasubhā, subhakiṇhā, vehapphalā, avihā, atappā, sudassā, sudassī, akaniṭṭhā devatāti asaññe ca arūpāvacarasatte ca ṭhapetvā sotāyatanapavattiṭṭhāne sabbā devatā sādhukāramadaṃsu.

Tato khīṇāsavamahābrahmāno – “mahā vatāyaṃ sādhukārasaddo, pathavitalato paṭṭhāya yāva akaniṭṭhalokaṃ āgato, kimatthaṃ nu kho eso” ti āvajjento “dhammasenāpatisāriputtatthero pubbārāme visākhāya ratanapāsāde nisīditvā saṃyojanapariyāyadhammadesanamārabhi, amhehipi tattha kāyasakkhīhi bhavituṃ vaṭṭatī” ti cintetvā tattha agamaṃsu. Pubbārāmo devatāhi paripuṇṇo, samantā pubbārāmassa gāvutaṃ aḍḍhayojanaṃ, yojananti sakalacakkavāḷaṃ heṭṭhā pathavitalena tiriyaṃ cakkavāḷapariyantena paricchinnaṃ dasahi cakkavāḷasahassehi sannipatitāhi devatāhi nirantaramahosi, āragganitudanamatte ṭhāne uparimakoṭiyā saṭṭhi devatā sukhumattabhāve māpetvā aṭṭhaṃsu.

Ath’āyasmā Sāriputto “mahantaṃ vatidaṃ halāhalaṃ, kiṃ nu kho etan” ti āvajjento dasasahassacakkavāḷe ṭhitānaṃ devatānaṃ ekacakkavāḷe sannipatitabhāvaṃ addasa. Atha yasmā buddhānaṃ adhiṭṭhānakiccaṃ natthi, parisaparimāṇeneva passanti c’eva saddañca sāventi. Sāvakānaṃ pana adhiṭṭhānaṃ vaṭṭati. Tasmā thero samāpattiṃ samāpajjitvā samāpattito vuṭṭhāya mahaggatacittena adhiṭṭhāsi – “cakkavāḷapariyantā parisā sabbāpi maṃ passatu, dhammañ ca me desentassa saddaṃ suṇātū” ti. Adhiṭṭhitakālato paṭṭhāya dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisīditvā “dhammasenāpatisāriputtatthero nāma kīdiso dīgho rasso sāmo odāto” ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi, sabbesampi sabbadisāsu nisinnānaṃ abhimukheyeva paññāyittha, nabhamajjhe ṭhitacando viya ahosi. Dhammaṃ desentassāpissa dakkhiṇajāṇupasse ca cakkavāḷamukhavaṭṭiyañca nisinnā sabbe ekakaṃseneva saddaṃ suṇiṃsu.

Evaṃ adhiṭṭhahitvā thero ajjhattasaṃyojanañca, āvuso ti imaṃ dhammadesanaṃ ārabhi. Tattha ajjhattan ti kāmabhavo. Bahiddhā ti rūpārūpabhavo. Kiñcāpi hi sattā kāmabhave appaṃ kālaṃ vasanti kappassa catutthameva koṭṭhāsaṃ, itaresu tīsu koṭṭhāsesu kāmabhavo suñño hoti tuccho, rūpabhave bahuṃ kālaṃ vasanti, tathāpi tesaṃ yasmā kāmabhave cutipaṭisandhiyo bahukā honti, appakā rūpārūpabhavesu. Yattha ca cutipaṭisandhiyo bahukā, tattha ālayopi patthanāpi abhilāsopi bahu hoti. Yattha appā, tattha appo. Tasmā kāmabhavo ajjhattaṃ nāma jātaṃ, rūpārūpabhavā bahiddhā nāma. Iti ajjhattasaṅkhāte kāmabhave chandarāgo ajjhattasaṃyojanaṃ nāma, bahiddhāsaṅkhātesu rūpārūpabhavesu chandarāgo bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma. Orambhāgiyāni vā pañca saṃyojanāni ajjhattasaṃyojanaṃ nāma, uddhambhāgiyāni pañca bahiddhāsaṃyojanaṃ nāma. Tatrāyaṃ vacanattho – oraṃ vuccati kāmadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ oraṃ bhajantīti orambhāgiyāni. Uddhaṃ vuccati rūpārūpadhātu, tattha upapattinipphādanato taṃ uddhaṃ bhajantīti uddhambhāgiyāni.

Evaṃ vuttappabhedena ajjhattasaṃyojanena saṃyutto puggalo ajjhattasaṃyojano, bahiddhāsaṃyojanena saṃyutto puggalo bahiddhāsaṃyojano. Ubhayampi c’etaṃ na lokiyassa vaṭṭanissitamahājanassa nāmaṃ. Yesaṃ pana bhavo dvedhā paricchinno, tesaṃ sotāpannasakadāgāmianāgāmīnaṃ ariyasāvakānaṃ etaṃ nāmaṃ. Yathā hi mahāaraññe khadiravanasālavanādīni thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ na labhanti, khadiravanaṃ sālavananti nāmameva labhanti. Yadā pana tato rukkhā tiṇhāya kuṭhāriyā chinditvā thambhādisaṇṭhānena tacchitā honti, tadā thambho tulāsaṅghāṭoti nāmaṃ labhanti. Evam evaṃ aparicchinnabhavo bahalakileso puthujjano etaṃ nāmaṃ na labhati, bhavaṃ paricchinditvā kilese tanuke katvā ṭhitā sotāpannādayova labhanti.

Imassa ca panatthassa vibhāvanatthaṃ idaṃ vacchakasālopamaṃ veditabbaṃ. Vacchakasālaṃ hi katvā anto khāṇuke koṭṭetvā vacchake yottehi bandhitvā tesu upanibandhanti, yottesu appahontesu kaṇṇesupi gahetvā tattha vacchake pavesenti, antosālāya okāse appahonte bahi khāṇuke koṭṭetvāpi evam eva karonti. Tattha koci antobaddho vacchako bahinipanno hoti, koci bahibaddho antonipanno, koci antobaddho antova nipanno, koci bahibaddho bahiyeva nipanno. Koci antopi abaddhova carati, bahipi abaddhova. Tattha antobaddhassa bahinipannassa bandhanaṃ dīghaṃ hoti. So hi uṇhādipīḷito nikkhamitvā bahi vacchakānaṃ abbhantare nipajjati. Bahibaddhe antonipannepi eseva nayo. Yo pana antobaddho antonipanno, tassa bandhanaṃ rassaṃ hoti. Bahibaddhe bahinipannepi eseva nayo. Ubhopi hi te divasampi khāṇukaṃ anuparigantvā tatth’eva sayanti. Yo pana anto abaddho tatth’eva vacchakānaṃ antare vicarati. Ayaṃ sīlavā vacchako kaṇṇe gahetvā vacchakānaṃ antare vissaṭṭho divasampi aññattha agantvā tatth’eva carati. Bahi abaddhe tatth’eva vicarantepi eseva nayo.

Tattha vacchakasālā viya tayo bhavā veditabbā. Vacchakasālāyaṃ khāṇukā viya avijjākhāṇuko. Vacchakabandhanayottaṃ viya dasa saṃyojanāni. Vacchakā viya tīsu bhavesu nibbattasattā. Antobaddho bahisayitavacchako viya rūpārūpabhavesu sotāpannasakadāgāmino. Te hi kiñcāpi tatth’eva vasanti, saṃyojanaṃ pana tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva. Kenaṭṭhena? Appahīnaṭṭhena. Rūpārūpabhavesu puthujjanopi eteheva saṅgahito. So pi hi kiñcāpi tattha vasati, saṃyojanaṃ pan’assa kāmāvacarūpanibaddhameva. Bahibaddho antosayitavacchako viya kāmāvacare anāgāmī. So hi kiñcāpi kāmāvacare vasati, saṃyojanaṃ pan’assa rūpārūpabhavūpanibaddhameva. Antobaddho antonipanno viya kāmāvacare sotāpannasakadāgāmino. Te hi sayampi kāmāvacare vasanti, saṃyojanampi tesaṃ kāmāvacarūpanibaddhameva. Bahibaddho bahinipanno viya rūpārūpabhavesu anāgāmī. So hi sayampi tattha vasati, saṃyojanampissa rūpārūpabhavūpanibaddhameva. Antoabaddho antovicaraṇavacchako viya kāmāvacare khīṇāsavo. Bahiabaddho bahivicaraṇavacchako viya rūpārūpabhave khīṇāsavo. Saṃyojanesu pana sakkāyadiṭṭhi vicikicchā sīlabbataparāmāsoti imāni tīṇi gacchantaṃ nivārenti, gataṃ paṭiānenti. Kāmacchando byāpādoti imāni pana dve saṃyojanāni samāpattiyā vā avikkhambhetvā maggena vā asamucchinditvā rūpārūpabhave nibbattituṃ na sakkoti.

Katamo cāvuso ti idaṃ thero yathā nāma puriso dve ratanapeḷā passe ṭhapetvā sampattaparisāya dve hatthe pūretvā sattavidhaṃ ratanaṃ bhājetvā dadeyya, evaṃ paṭhamaṃ ratanapeḷaṃ datvā dutiyampi tatheva dadeyya. Evam evaṃ “ajjhattasaṃyojanañca, āvuso, puggalaṃ desessāmi bahiddhāsaṃyojanañcā” ti imāni dve padāni mātikāvasena ṭhapetvā idāni aṭṭhavidhāya parisāya bhājetvā dassetuṃ vitthārakathaṃ ārabhi.

Tattha idhā ti imasmiṃ sāsane. Sīlavā hotī ti catupārisuddhisīlehi sīlasampanno hoti. Iti thero ettāvatā ca kira catupārisuddhisīlaṃ uddisitvā “pātimokkhasaṃvarasaṃvuto” ti iminā tattha jeṭṭhakasīlaṃ vitthāretvā dassesīti dīpavihāravāsī summatthero āha. Antevāsiko pan’assa tipiṭakacūḷanāgatthero āha – “ubhayatthāpi pātimokkhasaṃvarova vutto. Pātimokkhasaṃvaroyeva hi sīlaṃ, itarāni pana tīṇi sīlanti vuttaṭṭhānaṃ nāma atthī” ti ananujānanto uttari āha – indriyasaṃvaro nāma chadvārarakkhāmattakameva, ājīvapārisuddhi dhammena samena paccayuppattimattakaṃ, paccayasannissitaṃ paṭiladdhapaccaye “idamatthan” ti paccavekkhitvā paribhuñjanamattakaṃ, nippariyāyena pana pātimokkhasaṃvarova sīlaṃ. Yassa so bhinno, ayaṃ chinnasīso viya puriso hatthapāde sesāni rakkhissatīti na vattabbo. Yassa pana so arogo, ayaṃ acchinnasīso viya puriso jīvitaṃ sesāni puna pākatikāni katvā rakkhituṃ sakkoti. Tasmā sīlavāti iminā pātimokkhasaṃvaraṃ uddisitvā taṃ vitthārento “pātimokkhasaṃvarasaṃvuto” tiādimāhāti.

Tattha pātimokkhasaṃvarasaṃvuto ti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampanno ti ācārena ca gocarena ca sampanno. Aṇumattesū ti appamattakesu. Vajjesū ti akusaladhammesu. Bhayadassāvī ti bhayadassī. Samādāyā ti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesū ti taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Api ca samādāya sikkhati sikkhāpadesū ti yaṃkiñci sikkhāpadesu sikkhākoṭṭhāsesu sikkhitabbaṃ kāyikaṃ vā vācasikaṃ vā, taṃ sabbaṃ sammā ādāya sikkhati. Ayam ettha saṅkhepo, vitthārato pana sabbānetāni pātimokkhasaṃvarādīni padāni Visuddhimagge (visuddhi. 1.14 ādayo) vuttāni, catupārisuddhisīlañca sabbākārena vibhajitvā dassitaṃ. Aññataraṃ devanikāyan ti chasu kāmāvacaradevaghaṭāsu aññataraṃ devaghaṭaṃ. Āgāmī hotī ti heṭṭhā āgāmī hoti. Āgantā itthattan ti itthattaṃ mānusakapañcakkhandhabhāvameva āgantā hoti. Tatrūpapattiko vā uparūpapattiko vā na hoti, puna heṭṭhāgāmīyeva hotī ti dasseti. Iminā aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimaṃ maggadvayañceva phaladvayañca kathitaṃ.

Aññataraṃ santaṃ cetovimuttin ti aṭṭhasu samāpattīsu aññataraṃ catutthajjhānasamāpattiṃ. Sā hi paccanīkakilesānaṃ santattā santā, teheva ca kilesehi cetaso vimuttattā cetovimuttīti vuccati. Aññataraṃ devanikāyan ti pañcasu suddhāvāsadevanikāyesu aññataraṃ. Anāgantā itthattan ti puna imaṃ pañcakkhandhabhāvaṃ anāgantā, heṭṭhūpapattiko na hoti, uparūpapattiko vā hoti tatth’eva vā parinibbāyīti dasseti. Iminā aṅgena samādhikammikassa bhikkhuno tayo maggā tīṇi ca phalāni kathitāni.

Kāmānaṃ yeva nibbidāyā ti duvidhānampi kāmānaṃ nibbindanatthāya ukkaṇṭhanatthāya. Virāgāyā ti virajjanatthāya. Nirodhāyā ti appavattikaraṇatthāya. Paṭipanno hotī ti paṭipattiṃ paṭipanno hoti. Ettāvatā sotāpannassa ca sakadāgāmino ca pañcakāmaguṇikarāgakkhayatthāya anāgāmimaggavipassanā kathitā hoti. Bhavānaṃyevā ti tiṇṇaṃ bhavānaṃ. Iminā anāgāmino bhavarāgakkhayatthāya arahattamaggavipassanā kathitā hoti. Taṇhākkhayāya paṭipanno hotī ti iminā pi sotāpannasakadāgāmīnaṃ yeva pañcakāmaguṇikataṇhākkhayakaraṇatthaṃ anāgāmimaggavipassanā kathitā. So lobhakkhayāyā ti iminā pi anāgāmino bhavalobhakkhayatthāya arahattamaggavipassanāva kathitā. Aññataraṃ devanikāyan ti suddhāvāsesveva aññataraṃ devanikāyaṃ. Anāgantā itthattan ti imaṃ khandhapañcakabhāvaṃ anāgantā, heṭṭhūpapattiko na hoti, uparūpapattiko vā hoti, tatth’eva vā parinibbāyati.

Iti paṭhamena aṅgena sukkhavipassakassa dhātukammaṭṭhānikabhikkhuno heṭṭhimāni dve maggaphalāni kathitāni, dutiyena samādhikammikassa tīṇi maggaphalāni, “so kāmānan” ti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikarāgakkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā, “so bhavānaṃyevā” ti iminā anāgāmissa upari arahattamaggavipassanā, “so taṇhākkhayāyā” ti iminā sotāpannasakadāgāmīnaṃ pañcakāmaguṇikataṇhākkhayāya upari anāgāmimaggavipassanā, “so lobhakkhayāyā” ti iminā anāgāmino bhavalobhakkhayāya upari arahattamaggavipassanā kathitāti evaṃ chahi mukhehi vipassanaṃ kathetvā desanaṃ yathānusandhiṃ pāpesi. Desanāpariyosāne koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpannādīnaṃ paricchedova nāhosi. Yathā ca imasmiṃ samāgame, evaṃ mahāsamayasutte maṅgalasutte ca cūḷarāhulovādasutte ca koṭisatasahassadevatā arahattaṃ pāpuṇiṃsu, sotāpannādīnaṃ devamanussānaṃ paricchedo nāhosi.

Samacittā devatā ti cittassa sukhumabhāvasamatāya samacittā. Sabbāpi hi tā attano attabhāve sukhume cittasarikkhake katvā māpesuṃ. Tena samacittā nāma jātā. Aparena pi kāraṇena samacittā – “therena samāpatti tāva kathitā, samāpattithāmo pana na kathito. Mayaṃ dasabalaṃ pakkositvā samāpattiyā thāmaṃ kathāpessāmā” ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – “therena ekena pariyāyena samāpattipi samāpattithāmopi kathito, ko nu kho imaṃ samāgamaṃ sampatto, ko na sampatto” ti olokayamānā Tathāgatassa asampattabhāvaṃ disvā “mayaṃ tathāgataṃ pakkositvā parisaṃ paripuṇṇaṃ karissāmā” ti sabbāpi ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – anāgate kocideva bhikkhu vā bhikkhunī vā devo vā manusso vā “ayaṃ desanā sāvakabhāsitā” ti agāravaṃ kareyya, sammāsambuddhaṃ pakkositvā imaṃ desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ karissāma. Evaṃ anāgate garubhāvanīyā bhavissatīti sabbāva ekacittā ahesuntipi samacittā. Aparampi kāraṇaṃ – sabbāpi hi tā ekasamāpattilābhiniyo vā ahesuṃ ekārammaṇalābhiniyo vāti evampi samacittā.

Haṭṭhā ti tuṭṭhapahaṭṭhā āmoditā pamoditā. Sādhū ti āyācanatthe nipāto. Anukampaṃ upādāyā ti na therassa anukampaṃ kāruññaṃ anuddayaṃ paṭicca, na ca imasmiṃ ṭhāne therassa anukampitabbakiccaṃ atthi. Yasmiṃ hi divase thero sūkarakhataleṇadvāre bhāgineyyassa dīghanakhaparibbājakassa vedanākammaṭṭhāne (ma. ni. 2.206) kathiyamāne tālavaṇṭaṃ gahetvā satthāraṃ bījamāno ṭhito parassa vaḍḍhitabhojanaṃ bhuñjitvā khudaṃ vinodento viya parassa sajjitapasādhanaṃ sīse paṭimuñcanto viya ca sāvakapāramiñāṇassa nippadesato matthakaṃ patto, tasmiṃyeva divase Bhagavatā anukampito nāma. Avasesānaṃ pana taṃ ṭhānaṃ sampattānaṃ devamanussānaṃ anukampaṃ upādāya gacchatu Bhagavā ti Bhagavantaṃ yāciṃsu.

Balavā puriso ti dubbalo hi khippaṃ samiñjanapasāraṇaṃ kātuṃ na sakkoti, balavāva sakkoti. Ten’etaṃ vuttaṃ. Sammukhe pāturahosī ti sammukhaṭṭhāne puratoyeva pākaṭo ahosi. Bhagavā etad avocā ti etaṃ “idha Sāriputtā” ti ādinā nayena attano āgamanakāraṇaṃ avoca. Evaṃ kirassa ahosi – “sace koci bālo akataññū bhikkhu vā bhikkhunī vā upāsako vā upāsikā vā evaṃ cinteyya – ‘sāriputtatthero mahantaṃ parisaṃ alattha, sammāsambuddho ettakaṃ adhivāsetuṃ asakkonto usūyāya parisaṃ uṭṭhāpetuṃ āgato’ ti. So imaṃ mayi manopadosaṃ katvā apāye nibbatteyyā” ti. Athattano āgamanakāraṇaṃ kathento etaṃ “idha Sāriputtā” tiādivacanaṃ avoca.

Evaṃ attano āgamanakāraṇaṃ kathetvā idāni samāpattiyā thāmaṃ kathetuṃ tā kho pana, Sāriputta, devatā dasa pi hutvā ti ādim āha. Tattha yasavasena vā atthaṃ āharituṃ vaṭṭati samāpattivasena vā. Yasavasena tāva mahesakkhā devatā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu, tāhi appesakkhatarā vīsati vīsati ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu, tāhi appesakkhatarā…pe… saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Samāpattivasena pana yāhi paṇītā samāpatti bhāvitā, tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi tato hīnatarā, tā paññāsa paññāsa…pe… yāhi tato hīnatarā samāpatti bhāvitā…pe… tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi vā hīnā bhāvitā, tā dasa dasa ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu. Yāhi tato paṇītatarā bhāvitā, tā vīsati vīsati. Yāhi tato paṇītatarā…pe… tā saṭṭhi saṭṭhi ekaṭṭhāne aṭṭhaṃsu.

Āraggakoṭinitudanamatte ti āraggakoṭiyā patanamatte okāse. Na ca aññamaññaṃ byābādhentī ti evaṃ sambādhe ṭhāne tiṭṭhantiyopi aññamaññaṃ na byābādhenti na ghaṭṭenti, asampīḷā asambādhāva ahesuṃ. “Tava hattho maṃ bādhati, tava pādo maṃ bādhati, tvaṃ maṃ maddantī ṭhitā” ti vattabbakāraṇaṃ nāhosi. Tattha nūnā ti tasmiṃ bhave nūna. Tathācittaṃ bhāvitan ti tenākārena cittaṃ bhāvitaṃ. Yena tā devatā ti yena tathābhāvitena cittena tā devatā dasa pi hutvā…pe… tiṭṭhanti, na ca aññamaññaṃ byābādhentīti. Idh’eva kho ti sāsane vā manussaloke vā bhummaṃ, imasmiṃyeva sāsane imasmiṃyeva manussaloketi attho. Tāsañhi devatānaṃ imasmiṃyeva manussaloke imasmiṃyeva ca sāsane taṃ cittaṃ bhāvitaṃ, yena tā sante rūpabhave nibbattā, tato ca pana āgantvā evaṃ sukhume attabhāve māpetvā ṭhitā. Tattha kiñcāpi kassapadasabalassa sāsane tīṇi maggaphalāni nibbattetvā brahmaloke nibbattadevatāpi atthi, sabbabuddhānaṃ pana ekāva anusāsanī ekaṃ sāsananti katvā “idh’eva kho, Sāriputtā” ti aññabuddhānaṃ sāsanampi imam eva sāsanaṃ karonto āha. Ettāvatā tathāgatena samāpattiyā thāmo kathito.

Idāni Sāriputtattheraṃ ārabbha tantivasena anusāsaniṃ kathento tasmātiha, Sāriputtā ti āha. Tattha tasmā ti yasmā tā devatā idh’eva santaṃ samāpattiṃ nibbattetvā sante bhave nibbattā, tasmā. Santindriyā ti pañcannaṃ indriyānaṃ santatāya nibbutatāya paṇītatāya santindriyā. Santamānasā ti mānasassa santatāya nibbutatāya paṇītatāya santamānasā. Santaṃ yeva upahāraṃ upaharissāmā ti kāyacittūpahāraṃ santaṃ nibbutaṃ paṇītaṃ yeva upaharissāma. Sabrahmacārīsū ti samānaṃ ekuddesatādiṃ brahmaṃ carantesu sahadhammikesu. Evañ hi vo, Sāriputta, sikkhitabban ti iminā ettakena vārena Bhagavā desanaṃ sabbaññubhāsitaṃ akāsi. Anassun ti naṭṭhā vinaṭṭhā. Ye imaṃ dhammapariyāyaṃ nāssosun ti ye attano pāpikaṃ tucchaṃ niratthakaṃ diṭṭhiṃ nissāya imaṃ evarūpaṃ dhammadesanaṃ sotuṃ na labhiṃsūti yathānusandhinā desanaṃ niṭṭhāpesi.

38

Chaṭṭhe varaṇāyaṃ viharatī ti varaṇā nāma ekaṃ nagaraṃ, taṃ upanissāya viharati. Kāmarāgābhinivesavinibandhapaligedhapariyuṭṭhānajjhosānahetū ti kāmarāgābhinivesahetu, kāmarāgavinibandhahetu, kāmarāgapaligedhahetu, kāmarāgapariyuṭṭhānahetu, kāmarāgaajjhosānahetūti attho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yvāyaṃ pañca kāmaguṇe nissāya uppajjati kāmarāgo, tassābhinivesādihetu. Kāmarāgena abhiniviṭṭhattā vinibaddhattā tasmiṃyeva ca kāmarāge mahāpaṅke viya paligedhattā anupaviṭṭhattā teneva ca kāmarāgena pariyuṭṭhitattā gahitattā kāmarāgeneva ca ajjhositattā gilitvā pariniṭṭhapetvā gahitattāti. Diṭṭhirāgā dipadesupi eseva nayo. Diṭṭhirāgo ti pan’ettha dvāsaṭṭhi diṭṭhiyo nissāya uppajjanakarāgo veditabbo. Puratthimesu janapadesū ti therassa vasanaṭṭhānato sāvatthijanapado puratthimadisābhāge hoti, thero ca nisīdantopi tatomukhova nisinno, tasmā evam āha. Udānaṃ udānesī ti udāhāraṃ udāhari. Yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasesakoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati, evam evaṃ yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahi nikkhamati, taṃ udānanti vuccati, evarūpaṃ pītimayavacanaṃ nicchāresīti attho.

39

Sattame gundāvane ti evaṃ nāmake vane. Upasaṅkamī ti “mahākaccānatthero kira nāma attano pitumattampi ayyakamattampi disvā neva abhivādeti na paccuṭṭheti na āsanena nimantetī” ti sutvā “na sakkā ettakena niṭṭhaṃ gantuṃ, upasaṅkamitvā naṃ pariggaṇhissāmī” ti bhuttapātarāso yenāyasmā mahākaccāno ten’upasaṅkami. Jiṇṇe ti jarājiṇṇe. Vuddhe ti vayovuddhe. Mahallake ti jātimahallake. Addhagate ti dīghakāladdhānaṃ atikkante. Vayoanuppatte ti pacchimavayaṃ anuppatte. Tayidaṃ, bho kaccāna, tathevā ti, bho kaccāna, yaṃ taṃ amhehi kevalaṃ sutameva, taṃ iminā diṭṭhena sameti. Tasmā taṃ tatheva, na aññathā. Na hi bhavaṃ kaccāno brāhmaṇe ti idaṃ attānaṃ sandhāya vadati. Ayaṃ kirassa adhippāyo – amhe evaṃ mahallake disvā bhoto kaccānassa abhivādanamattampi paccuṭṭhānamattampi āsanena nimantanamattampi natthī ti. Na sampannamevā ti na yuttam eva na anucchavikameva.

Thero brāhmaṇassa vacanaṃ sutvā “ayaṃ brāhmaṇo neva vuddhe jānāti na dahare, ācikkhissāmissa vuddhe ca dahare cā” ti desanaṃ vaḍḍhento atthi brāhmaṇā ti ādim āha. Tattha jānatā ti sabbaṃ neyyaṃ jānantena. Passatā ti tadeva hatthe ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya passantena. Vuddhabhūmī ti yena kāraṇena vuddho nāma hoti, taṃ kāraṇaṃ. Daharabhūmī ti yena kāraṇena daharo nāma hoti, taṃ kāraṇaṃ. Āsītiko ti asītivassavayo. Nāvutiko ti navutivassavayo. Kāme paribhuñjatī ti vatthukāme kilesakāmeti duvidhepi kāme kamanavasena paribhuñjati. Kāmamajjhāvasatī ti duvidhepi kāme ghare gharassāmiko viya vasati adhivasati. Kāmapariyesanāya ussuko ti duvidhānampi kāmānaṃ pariyesanatthaṃ ussukkamāpanno. Bālo na therotveva saṅkhyaṃ gacchatī ti so na thero bālo mandotveva gaṇanaṃ gacchati. Vuttaṃ h’etaṃ –

“Na tena thero so hoti, yenassa palitaṃ siro;
Paripakko vayo tassa, moghajiṇṇoti vuccatī” ti. (dha. pa. 260)

Daharo ti taruṇo. Yuvā ti yobbanena samannāgato. Susukāḷakeso ti suṭṭhu kāḷakeso. Bhadrena yobbanena samannāgato ti yena yobbanena samannāgato yuvā, taṃ yobbanaṃ bhadraṃ laddhakanti dasseti. Paṭhamena vayasā ti paṭhamavayo nāma tettiṃsa vassāni, tena samannāgatoti attho. Paṇḍito therotveva saṅkhyaṃ gacchatī ti so evarūpo puggalo paṇḍito ti ca theroti ca gaṇanaṃ gacchati. Vuttam pi c’etaṃ –

“Yamhi saccañca dhammo ca, ahiṃsā saṃyamo damo;
Sa ve vantamalo dhīro, thero iti pavuccatī” ti. (dha. pa. 261)

40

Aṭṭhame corā balavanto hontī ti pakkhasampannā, parivārasampannā, dhanasampannā, nivāsaṭṭhānasampannā, vāhanasampannā ca honti. Rājāno tasmiṃ samaye dubbalā hontī ti tasmiṃ samaye rājāno tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti. Atiyātun ti bahiddhā janapadacārikaṃ caritvā icchiticchitakkhaṇe antonagaraṃ pavisituṃ. Niyyātun ti “corā janapadaṃ vilumpanti maddanti, te nisedhessāmā” ti paṭhamayāme vā majjhimayāme vā pacchimayāme vā nikkhamituṃ phāsukaṃ na hoti. Tato uṭṭhāya corā manusse pothetvā acchinditvā gacchanti. Paccantime vā janapade anusaññātun ti gāmaṃ vāsakaraṇatthāya setuṃ attharaṇatthāya pokkharaṇiṃ khaṇāpanatthāya sālādīnaṃ karaṇatthāya paccantime janapade anusaññātumpi na sukhaṃ hoti. Brāhmaṇagahapatikānan ti antonagaravāsīnaṃ brāhmaṇagahapatikānaṃ. Bāhirāni vā kammantānī ti bahigāme ārāme khettakammantāni. Pāpabhikkhū balavanto hontī ti pakkhuttarā yasuttarā puññavanto bahukehi upaṭṭhākehi ca upaṭṭhākīhi ca samannāgatā rājarājamahāmattasannissitā. Pesalā bhikkhū tasmiṃ samaye dubbalā hontī ti tasmiṃ samaye piyasīlā bhikkhū tāsaṃ sampattīnaṃ abhāvena dubbalā honti. Tuṇhībhūtā tuṇhībhūtāva saṅghamajjhe saṅkasāyantī ti nissaddā hutvā saṅghamajjhe nisinnā kiñci ekavacanampi mukhaṃ ukkhipitvā kathetuṃ asakkontā pajjhāyantā viya nisīdanti. Tayidan ti tadetaṃ kāraṇaṃ. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

41

Navame micchāpaṭipattādhikaraṇahetū ti micchāpaṭipattiyā kāraṇahetu paṭipajjanahetūti attho. Ñāyaṃ dhammaṃ kusalan ti sahavipassanakaṃ maggaṃ. Evarūpo hi sahavipassanakaṃ maggaṃ ārādhetuṃ sampādetuṃ pūretuṃ na sakkoti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo. Imasmiṃ sutte saha vipassanāya maggo kathito.

42

Dasame duggahitehī ti uppaṭipāṭiyā gahitehi. Byañjanappatirūpakehī ti byañjanaso patirūpakehi akkharacitratāya laddhakehi. Atthañca dhammañ ca paṭibāhantī ti suggahitasuttantānaṃ atthañca pāḷiñca paṭibāhanti, attano duggahitasuttantānaṃ yeva atthañca pāḷiñca uttaritaraṃ katvā dassenti. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo. Imasmiṃ sutte sāsanassa vuddhi ca parihāni ca kathitāti.

Samacittavaggo catuttho.

43

Pañcamassa paṭhame uttānā ti pākaṭā appaṭicchannā. Gambhīrā ti guḷhā paṭicchannā. Uddhatā ti uddhaccena samannāgatā. Unnaḷā ti uggatanaḷā, uṭṭhitatucchamānāti vuttaṃ hoti. Capalā ti pattacīvaramaṇḍanādinā cāpallena yuttā. Mukharā ti mukhakharā kharavacanā. Vikiṇṇavācā ti asaṃyatavacanā divasampi niratthakavacanapalāpino. Muṭṭhassatī ti vissaṭṭhasatino. Asampajānā ti nippaññā. Asamāhitā ti cittekaggatāmattassāpi alābhino. Pākatindriyā ti pakatiyā ṭhitehi vivaṭehi arakkhitehi indriyehi samannāgatā. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

44

Dutiye bhaṇḍanajātā ti bhaṇḍanaṃ vuccati kalahassa pubbabhāgo, taṃ tesaṃ jātanti bhaṇḍanajātā. Tathā “mayaṃ tumhe daṇḍāpessāma bandhāpessāmā” tiādivacanappavattiyā sañjātakalahā. Ayaṃ tāva gihīsu nayo. Pabbajitā pana āpattivītikkamavācaṃ vadantā kalahajātā nāma. Vivādāpannā ti viruddhavādaṃ āpannā. Mukhasattīhi vitudantā ti guṇānaṃ chindanaṭṭhena dubbhāsitā vācā mukhasattiyoti vuccanti, tāhi vitudantā vijjhantā. Samaggā ti ekakammaṃ ekuddeso samasikkhatāti etesaṃ karaṇena samaggatāya sahitā. Piyacakkhūhī ti mettācakkhūhi.

45

Tatiye aggavatī ti uttamapuggalavatī, aggāya vā uttamāya paṭipattiyā samannāgatā. Tato viparītā anaggavatī. Bāhulikā ti cīvarādibāhullāya paṭipannā. Sāsanaṃ sithilaṃ gaṇhantīti sāthalikā. Okkamane pubbaṅgamā ti ettha okkamanaṃ vuccati avagamanaṭṭhena pañca nīvaraṇāni, tena pañcanīvaraṇapūraṇe pubbaṅgamāti vuttaṃ hoti. Paviveke ti upadhiviveke nibbāne. Nikkhittadhurā ti tividhepi viveke oropitadhurā. Na vīriyaṃ ārabhantī ti duvidhampi vīriyaṃ na karonti. Appattassa pattiyā ti pubbe appattassa jhānavipassanāmaggaphalavisesassa pattiatthāya. Itaraṃ padadvayaṃ tass’eva vevacanaṃ. Pacchimā janatā ti saddhivihārikaantevāsikajano. Diṭṭhānugatiṃ āpajjatī ti ācariyupajjhāyehi kataṃ anukaronto diṭṭhassa tesaṃ ācārassa anugatiṃ āpajjati nāma. Sesaṃ vuttapaṭipakkhanayena veditabbaṃ.

46

Catutthe ariyā ti ariyasāvakaparisā. Anariyā ti puthujjanaparisā. “Idaṃ dukkhan” ti yathābhūtaṃ nappajānantī ti ṭhapetvā taṇhaṃ tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhasaccaṃ nāma, ettakameva dukkhaṃ, ito uddhaṃ dukkhaṃ natthī ti yathāsabhāvato nappajānanti. Esa nayo sabbattha. Sesapadesu pana tassa dukkhassa samuṭṭhāpikā purimataṇhā samudayo nāma, tassāyeva taṇhāya, dvinnampi vā tesaṃ saccānaṃ accantakkhayo asamuppatti dukkhanirodho nāma, aṭṭhaṅgiko ariyamaggo dukkhanirodhagāminī paṭipadā nāmāti evaṃ imasmiṃ sutte catūhi saccehi cattāro maggā ca cattāri ca phalāni kathitāni.

47

Pañcame parisākasaṭo ti kasaṭaparisā kacavaraparisā palāpaparisāti attho. Parisāmaṇḍo ti pasannaparisā sāraparisāti attho. Chandāgatiṃ gacchantī ti chandena agatiṃ gacchanti, akattabbaṃ karontīti attho. Sesapadesupi eseva nayo. Imāni pana cattāri agatigamanāni bhaṇḍabhājanīye ca vinicchayaṭṭhāne ca labbhanti. Tattha bhaṇḍabhājanīye tāva attano bhārabhūtānaṃ bhikkhūnaṃ amanāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā manāpaṃ dento chandāgatiṃ gacchati nāma. Attano pana abhārabhūtānaṃ manāpe bhaṇḍake patte taṃ parivattetvā amanāpaṃ dento dosāgatiṃ gacchati nāma. Bhaṇḍakabhājanīyavatthuñca ṭhitikañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharānaṃ vā rājādinissitānaṃ vā “ime me amanāpe bhaṇḍake dinne anatthampi kareyyun” ti bhayena parivattetvā manāpaṃ dento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana evaṃ na gacchati, sabbesaṃ tulābhūto pamāṇabhūto majjhatto hutvā yaṃ yassa pāpuṇāti, taññeva tassa deti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma. Vinicchayaṭṭhāne pana attano bhārabhūtassa garukāpattiṃ lahukāpattīti katvā kathento chandāgatiṃ gacchati nāma. Itarassa lahukāpattiṃ garukāpattīti katvā kathento dosāgatiṃ gacchati nāma. Āpattivuṭṭhānaṃ pana samuccayakkhandhakañca ajānanto mohāgatiṃ gacchati nāma. Mukharassa vā rājapūjitassa vā “ayaṃ me garukaṃ katvā āpattiṃ kathentassa anatthampi kareyyā” ti garukameva lahukāti katvā kathento bhayāgatiṃ gacchati nāma. Yo pana sabbesaṃ yathābhūtameva katheti, ayaṃ catubbidhampi agatigamanaṃ na gacchati nāma.

48

Chaṭṭhe okkācitavinītā ti dubbinītā. No paṭipucchāvinītā ti na pucchitvā vinītā. Gambhīrā ti pāḷivasena gambhīrā sallasuttasadisā. Gambhīratthā ti atthavasena gambhīrā mahāvedallasuttasadisā. Lokuttarā ti lokuttaraatthadīpakā. Suññatāpaṭisaṃyuttā ti sattasuññaṃ dhammamattameva pakāsakā asaṅkhatasaṃyuttasadisā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentī ti vijānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti, niddāyanti vā aññavihitā vā honti. Uggahetabbaṃ pariyāpuṇitabban ti uggahetabbe ca pariyāpuṇitabbe ca. Kavitā ti kavīhi katā. Itaraṃ tass’eva vevacanaṃ. Cittakkharā ti vicitraakkharā. Itaraṃ tass’eva vevacanaṃ. Bāhirakā ti sāsanato bahibhūtā. Sāvakabhāsitā ti tesaṃ tesaṃ sāvakehi bhāsitā. Sussūsantī ti akkharacittatāya c’eva sarasampattiyā ca attamanā hutvā suṇanti. Na c’eva aññamaññaṃ paṭipucchantī ti aññamaññaṃ atthaṃ vā anusandhiṃ vā pubbāparaṃ vā na pucchanti. Na ca paṭivicarantī ti pucchanatthāya cārikaṃ na vicaranti. Idaṃ kathan ti idaṃ byañjanaṃ kathaṃ ropetabbaṃ kinti ropetabbaṃ? Imassa ko attho ti imassa bhāsitassa ko attho, kā anusandhi, kiṃ pubbāparaṃ? Avivaṭan ti paṭicchannaṃ. Na vivarantī ti na ugghāṭenti. Anuttānīkatan ti apākaṭaṃ kataṃ. Na uttāniṃ karontī ti pākaṭaṃ na karonti. Kaṅkhāṭhāniyesū ti kaṅkhāya kāraṇabhūtesu. Sukkapakkho vuttavipallāsena veditabbo.

49

Sattame āmisagarū ti catupaccayagarukā lokuttaradhammaṃ lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. Saddhammagarū ti nava lokuttaradhamme garuke katvā cattāro paccaye lāmakato gahetvā ṭhitaparisā. Ubhatobhāgavimutto ti dvīhi bhāgehi vimutto. Paññāvimutto ti paññāya vimutto sukkhavipassakakhīṇāsavo. Kāyasakkhī ti kāyena jhānaphassaṃ phusitvā pacchā nirodhaṃ nibbānaṃ sacchikatvā ṭhito. Diṭṭhippatto ti diṭṭhantaṃ patto. Ime dve pi chasu ṭhānesu labbhanti. Saddhāvimutto ti saddahanto vimutto. Ayam pi chasu ṭhānesu labbhati. Dhammaṃ anussaratīti dhammānusārī. Saddhaṃ anussaratīti saddhānusārī. Ime dve pi paṭhamamaggasamaṅgino. Kalyāṇadhammo ti sundaradhammo. Dussīlo pāpadhammo ti nissīlo lāmakadhammo. Imaṃ kasmā gaṇhanti? Sabbesu hi ekasadisesu jātesu sīlavantesu balavagāravaṃ na hoti, ekaccesu pana dussīlesu sati sīlavantānaṃ upari balavagāravaṃ hotī ti maññantā gaṇhanti. Te tena lābhaṃ labhantī ti te bhikkhū ekaccānaṃ vaṇṇaṃ ekaccānaṃ avaṇṇaṃ kathetvā cattāro paccaye labhanti. Gathitā ti taṇhāya ganthitā. Mucchitā ti taṇhāvaseneva mucchitā. Ajjhopannā ti ajjhosāya gilitvā pariniṭṭhapetvā ṭhitā. Anādīnavadassāvino ti apaccavekkhitaparibhoge ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññā ti catūsu paccayesu chandarāgaapakaḍḍhanāya nissaraṇapaññāya virahitā idamatthaṃ etanti ajānantā. Paribhuñjantī ti sacchandarāgā hutvā paribhuñjanti.

Sukkapakkhe ubhatobhāgavimutto ti ādīsu ayaṃ sattannampi ariyapuggalānaṃ saṅkhepapakāsanā – eko bhikkhu paññādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Samāpattīhi vikkhambhanavimuttiyā maggena samucchedavimuttiyāti dvikkhattuṃ vā dvīhi vā bhāgehi vimuttoti attho. Aparo paññādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe dhammānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu diṭṭhippatto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho aṭṭha samāpattiyo nibbattetvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu kāyasakkhi nāma, arahattaphalakkhaṇe ubhatobhāgavimutto nāma. Aparo saddhādhurena abhiniviṭṭho samāpattiyo nibbattetuṃ asakkonto sukkhavipassakova hutvā sotāpattimaggaṃ pāpuṇāti. So tasmiṃ khaṇe saddhānusārī nāma hoti, sotāpattiphalādīsu chasu ṭhānesu saddhāvimutto nāma, arahattaphalakkhaṇe paññāvimutto nāma.

50

Aṭṭhame visamā ti sapakkhalanaṭṭhena visamā. Samā ti nipakkhalanaṭṭhena samā. Adhammakammānī ti uddhammāni kammāni. Avinayakammānī ti ubbinayāni kammāni.

51

Navame adhammikā ti niddhammā. Dhammikā ti dhammayuttā.

52

Dasame adhikaraṇan ti vivādādhikaraṇādicatubbidhaṃ adhikaraṇaṃ. Ādiyantī ti gaṇhanti. Saññāpentī ti jānāpenti. Na ca saññattiṃ upagacchantī ti saññāpanatthaṃ na sannipatanti. Na ca nijjhāpentī ti na pekkhāpenti. Na ca nijjhattiṃ upagacchantī ti aññamaññaṃ nijjhāpanatthāya na sannipatanti. Asaññattibalā ti asaññattiyeva balaṃ etesan ti asaññattibalā. Appaṭinissaggamantino ti yesaṃ hi evaṃ hoti – “sace amhehi gahitaṃ adhikaraṇaṃ dhammikaṃ bhavissati, gaṇhissāma. Sace adhammikaṃ, vissajjessāmā” ti, te paṭinissaggamantino nāma honti. Ime pana na tathā mantentīti appaṭinissaggamantino. Thāmasā parāmāsā abhinivissā ti diṭṭhithāmena ca diṭṭhiparāmāsena ca abhinivisitvā. Idameva saccan ti idaṃ amhākaṃ vacanameva saccaṃ. Moghamaññan ti avasesānaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ. Sukkapakkho uttānatthoyevāti.

Parisavaggo pañcamo.

Paṭhamapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ

53

Dutiyapaṇṇāsakassa paṭhame cakkavattinā saddhiṃ gahitattā “lokānukampāyā” ti na vuttaṃ. Ettha ca cakkavattino uppattiyā dve sampattiyo labhanti, buddhānaṃ uppattiyā tissopi.

54

Dutiye acchariyamanussā ti āciṇṇamanussā abbhutamanussā.

55

Tatiye bahuno janassa anutappā hotī ti mahājanassa anutāpakārī hoti. Tattha cakkavattino kālakiriyā ekacakkavāḷe devamanussānaṃ anutāpaṃ karoti, Tathāgatassa kālakiriyā dasasu cakkavāḷasahassesu.

56

Catutthe thūpārahā ti thūpassa yuttā anucchavikā. Cakkavattino hi cetiyaṃ paṭijaggitvā dve sampattiyo labhanti, buddhānaṃ cetiyaṃ paṭijaggitvā tissopi.

57

Pañcame buddhā ti attano ānubhāvena cattāri saccāni buddhā.

58

Chaṭṭhe phalantiyā ti saddaṃ karontiyā. Na santasantī ti na bhāyanti. Tattha khīṇāsavo attano sakkāyadiṭṭhiyā pahīnattā na bhāyati, hatthājānīyo sakkāyadiṭṭhiyā balavattāti. Sattamaṭṭhamesupi eseva nayo.

61

Navame kiṃpurisā ti kinnarā. Mānusiṃ vācaṃ na bhāsantī ti manussakathaṃ na kathenti. Dhammāsokassa kira ekaṃ kinnaraṃ ānetvā dassesuṃ. So “kathāpetha nan” ti āha. Kinnaro kathetuṃ na icchati. Eko puriso “ahametaṃ kathāpessāmī” ti heṭṭhāpāsādaṃ otāretvā dve khāṇuke koṭṭetvā ukkhaliṃ āropesi. Sā ubhatopassehi patati. Taṃ disvā kinnaro “kiṃ aññaṃ ekaṃ khāṇukaṃ koṭṭetuṃ na vaṭṭatī” ti ettakameva āha. Puna aparabhāge dve kinnare ānetvā dassesuṃ. Rājā “kathāpetha ne” ti āha. Te kathetuṃ na icchiṃsu. Eko puriso “ahamete kathāpessāmī” ti te gahetvā antarāpaṇaṃ agamāsi. Tattheko ambapakkañca macche ca addasa, eko kabiṭṭhaphalañca ambilikāphalañca. Tattha purimo “mahāvisaṃ manussā khādanti, kathaṃ te kilāsino na hontī” ti āha. Itaro “kathaṃ ime etaṃ nissāya kuṭṭhino na hontī” ti āha. Evaṃ mānusiṃ vācaṃ kathetuṃ sakkontāpi dve atthe sampassamānā na kathentīti.

62

Dasame appaṭivāno ti anukaṇṭhito apaccosakkito.

63

Ekādasame asantasannivāsan ti asappurisānaṃ sannivāsaṃ. Na vadeyyā ti ovādena vā anusāsaniyā vā na vadeyya, mā vadatūti attho. Therampāhaṃ na vadeyyan ti ahampi theraṃ bhikkhuṃ ovādānusāsanivasena na vadeyyaṃ. Ahitānukampī ti ahitaṃ icchamāno. No hitānukampī ti hitaṃ anicchamāno. Noti naṃ vadeyyan ti “ahaṃ tava vacanaṃ na karissan” ti naṃ vadeyyaṃ. Viheṭheyyan ti vacanassa akaraṇena viheṭheyyaṃ. Passampissa nappaṭikareyyan ti passantopi jānantopi ahaṃ tassa vacanaṃ na kareyyaṃ. Iminā upāyena sabbattha attho veditabbo. Sukkapakkhe pana sādhūti naṃ vadeyyan ti “sādhu bhaddakaṃ sukathitaṃ tayā” ti tassa kathaṃ abhinandanto naṃ vadeyyanti attho.

64

Dvādasame ubhato vacīsaṃsāro ti dvīsupi pakkhesu aññamaññaṃ akkosanapaccakkosanavasena saṃsaramānā vācā vacīsaṃsāro. Diṭṭhipaḷāso ti diṭṭhiṃ nissāya uppajjanako yugaggāhalakkhaṇo paḷāso diṭṭhipaḷāso nāma. Cetaso āghāto ti kopo. So hi cittaṃ āghātento uppajjati. Appaccayo ti atuṭṭhākāro, domanassanti attho. Anabhiraddhī ti kopoyeva. So hi anabhirādhanavasena anabhiraddhīti vuccati. Ajjhattaṃ avūpasantaṃ hotī ti sabbampetaṃ niyakajjhattasaṅkhāte attano citte ca saddhivihārikaantevāsikasaṅkhātāya attano parisāya ca avūpasantaṃ hoti. Tasmetan ti tasmiṃ etaṃ. Sesaṃ vuttanayen’eva veditabbanti.

Puggalavaggo paṭhamo.

65

Dutiyassa paṭhame gihisukhan ti gihīnaṃ sabbakāmanipphattimūlakaṃ sukhaṃ. Pabbajitasukhan ti pabbajitānaṃ pabbajjāmūlakaṃ sukhaṃ.

66

Dutiye kāmasukhan ti kāme ārabbha uppajjanakasukhaṃ. Nekkhammasukhan ti nekkhammaṃ vuccati pabbajjā, taṃ ārabbha uppajjanakasukhaṃ.

67

Tatiye upadhisukhan ti tebhūmakasukhaṃ. Nirupadhisukhan ti lokuttarasukhaṃ.

68

Catutthe sāsavasukhan ti āsavānaṃ paccayabhūtaṃ vaṭṭasukhaṃ. Anāsavasukhan ti tesaṃ apaccayabhūtaṃ vivaṭṭasukhaṃ.

69

Pañcame sāmisan ti saṃkilesaṃ vaṭṭagāmisukhaṃ. Nirāmisan ti nikkilesaṃ vivaṭṭagāmisukhaṃ.

70

Chaṭṭhe ariyasukhan ti aputhujjanasukhaṃ. Anariyasukhan ti puthujjanasukhaṃ.

71

Sattame kāyikan ti kāyaviññāṇasahajātaṃ. Cetasikan ti manodvārikasukhaṃ. Taṃ lokiyalokuttaramissakaṃ kathitaṃ.

72

Aṭṭhame sappītikan ti paṭhamadutiyajjhānasukhaṃ. Nippītikan ti tatiyacatutthajjhānasukhaṃ. Tattha lokiyasappītikato lokiyanippītikaṃ, lokuttarasappītikato ca lokuttaranippītikaṃ agganti evaṃ bhummantaraṃ abhinditvā aggabhāvo veditabbo.

73

Navame sātasukhan ti tīsu jhānesu sukhaṃ. Upekkhāsukhan ti catutthajjhānasukhaṃ.

74

Dasame samādhisukhan ti appanaṃ vā upacāraṃ vā pattasukhaṃ. Asamādhisukhan ti tadubhayaṃ appattasukhaṃ.

75

Ekādasame sappītikārammaṇan ti sappītikaṃ jhānadvayaṃ paccavekkhantassa uppannasukhaṃ. Nippītikārammaṇe pi eseva nayo. Dvādasamepi imināva upāyena attho veditabbo.

77

Terasame rūpārammaṇan ti rūpāvacaracatutthajjhānārammaṇaṃ, yaṃkiñci rūpaṃ ārabbha uppajjanakaṃ vā. Arūpārammaṇan ti arūpāvacarajjhānārammaṇaṃ, yaṃkiñci arūpaṃ ārabbha uppajjanakaṃ vāti.

Sukhavaggo dutiyo.

78-79

Tatiyassa paṭhame sanimittā ti sakāraṇā. Dutiyādīsupi eseva nayo. Nidānaṃ hetu saṅkhāro paccayo rūpanti sabbānipi hi etāni kāraṇavevacanāneva.

84

Sattame savedanā ti paccayabhūtāya sampayuttavedanāya satiyeva uppajjanti, nāsatīti attho. Aṭṭhamanavamesupi eseva nayo.

87

Dasame saṅkhatārammaṇā ti paccayanibbattaṃ saṅkhatadhammaṃ ārammaṇaṃ katvā va uppajjanti. No asaṅkhatārammaṇā ti asaṅkhataṃ pana nibbānaṃ ārabbha na uppajjanti. Na hontī ti maggakkhaṇe na honti nāma, phale patte nāhesunti. Evam etesu dasasupi ṭhānesu yāva arahattā desanā desitāti.

Sanimittavaggo tatiyo.

88

Catutthassa paṭhame cetovimuttī ti phalasamādhi. Paññāvimuttī ti phalapaññā.

89

Dutiye paggāho ti vīriyaṃ. Avikkhepo ti cittekaggatā.

90

Tatiye nāman ti cattāro arūpakkhandhā. Rūpan ti rūpakkhandho. Iti imasmiṃ sutte dhammakoṭṭhāsaparicchedañāṇaṃ nāma kathitaṃ.

91

Catutthe vijjā ti phalañāṇaṃ. Vimuttī ti taṃsampayuttā sesadhammā.

92

Pañcame bhavadiṭṭhī ti sassatadiṭṭhi. Vibhavadiṭṭhī ti ucchedadiṭṭhi. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.

95

Aṭṭhame dovacassatā ti dubbacabhāvo. Pāpamittatā ti pāpamittasevanabhāvo. Navamaṃ vuttavipariyāyena veditabbaṃ.

97

Dasame dhātukusalatā ti aṭṭhārasa dhātuyo dhātūti jānanaṃ. Manasikārakusalatā ti tāsaṃ yeva dhātūnaṃ aniccādivasena lakkhaṇattayaṃ āropetvā jānanaṃ.

98

Ekādasame āpattikusalatā ti pañcannañca sattannañca āpattikkhandhānaṃ jānanaṃ. Āpattivuṭṭhānakusalatā ti desanāya vā kammavācāya vā āpattīhi vuṭṭhānajānananti.

Dhammavaggo catuttho.

99

Pañcamassa paṭhame anāgataṃ bhāraṃ vahatī ti “sammajjanī padīpo ca, udakaṃ āsanena ca, chandapārisuddhiutukkhānaṃ, bhikkhugaṇanā ca ovādo, pātimokkhaṃ therabhāroti vuccatī” ti imaṃ dasavidhaṃ therabhāraṃ navako hutvā therena anajjhiṭṭho karonto anāgataṃ bhāraṃ vahati nāma. Āgataṃ bhāraṃ na vahatī ti thero samāno tameva dasavidhaṃ bhāraṃ attanā vā akaronto paraṃ vā asamādapento āgataṃ bhāraṃ na vahati nāma. Dutiyasuttepi imināva nayena attho veditabbo.

101

Tatiye akappiye kappiyasaññī ti akappiye sīhamaṃsādimhi “kappiyaṃ idan” ti evaṃsaññī. Kappiye akappiyasaññī ti kumbhīlamaṃsabiḷāramaṃsādimhi kappiye “akappiyaṃ idan” ti evaṃsaññī. Catutthaṃ vuttanayen’eva veditabbaṃ.

103

Pañcame anāpattiyā āpattisaññī ti āpucchitvā bhaṇḍakaṃ dhovantassa, pattaṃ pacantassa, kese chindantassa, gāmaṃ pavisantassāti ādīsu anāpatti, tattha “āpatti ayan” ti evaṃsaññī. Āpattiyā anāpattisaññī ti tesaññeva vatthūnaṃ anāpucchākaraṇe āpatti, tattha “anāpattī” ti evaṃsaññī. Chaṭṭhepi vuttanayen’eva attho veditabbo. Sattamādīni uttānatthāneva.

109

Ekādasame āsavā ti kilesā. Na kukkuccāyitabban ti saṅghabhogassa apaṭṭhapanaṃ avicāraṇaṃ na kukkuccāyitabbaṃ nāma, taṃ kukkuccāyati. Kukkuccāyitabban ti tass’eva paṭṭhapanaṃ vicāraṇaṃ, taṃ na kukkuccāyati. Dvādasamādīni heṭṭhā vuttanayen’eva veditabbānīti.

Bālavaggo pañcamo.

Dutiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ

119

Tatiyassa paṇṇāsakassa paṭhame āsā ti taṇhā. Duppajahā ti duccajā dunnīharā. Lābhāsāya duppajahabhāvena sattā dasa pi vassāni vīsatipi saṭṭhipi vassāni “ajja labhissāma, sve labhissāmā” ti rājānaṃ upaṭṭhahanti, kasikammādīni karonti, ubhatobyūḷhaṃ saṅgāmaṃ pakkhandanti, ajapathasaṅkupathādayo paṭipajjanti, nāvāya mahāsamuddaṃ pavisanti. Jīvitāsāya duppajahattā sampatte maraṇakālepi vassasatajīviṃ attānaṃ maññanti. So kammakammanimittādīni passantopi “dānaṃ dehi pūjaṃ, karohī” ti anukampakehi vuccamāno “nāhaṃ marissāmi, jīvissāmi”cceva āsāya kassaci vacanaṃ na gaṇhāti.

120

Dutiye pubbakārī ti paṭhamaṃ upakārassa kārako. Kataññūkatavedī ti tena kataṃ ñatvā pacchā kārako. Tesu pubbakārī “iṇaṃ demī” ti saññaṃ karoti, pacchā kārako “iṇaṃ jīrāpemī” ti saññaṃ karoti.

121

Tatiye titto ca tappetā cā ti paccekabuddho ca tathāgatasāvako ca khīṇāsavo titto nāma, tathāgato arahaṃ sammāsambuddho titto ca tappetā ca.

122

Catutthe duttappayā ti dāyakena duttappayā tappetuṃ na sukarā. Nikkhipatī ti nidahati na paribhuñjati. Vissajjetī ti paresaṃ deti.

123

Pañcame na vissajjetī ti sabbaṃ yeva paresaṃ na deti, attano pana yāpanamattaṃ gahetvā avasesaṃ deti.

124

Chaṭṭhe subhanimittan ti iṭṭhārammaṇaṃ.

125

Sattame paṭighanimittan ti aniṭṭhanimittaṃ.

126

Aṭṭhame parato ca ghoso ti parassa santikā assaddhammasavanaṃ.

127

Navame parato ca ghoso ti parassa santikā saddhammasavanaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Āsāduppajahavaggo paṭhamo.

131

Dutiyassa paṭhame evaṃ sammā āyācamāno āyāceyyā ti saddho bhikkhu uṭṭhahitvā “yādiso Sāriputtatthero paññāya, ahampi tādiso homi. Yādiso mahāmoggallānatthero iddhiyā, ahampi tādiso homī” ti evaṃ āyācanto pihento patthento yaṃ atthi, tass’eva patthitattā sammā pattheyya nāma. Ito uttari patthento micchā pattheyya. Evarūpā hi patthanā yaṃ natthi, tassa patthitattā micchāpatthanā nāma hoti. Kiṃ kāraṇā? Esā, bhikkhave, tulā etaṃ pamāṇan ti yathā hi suvaṇṇaṃ vā hiraññaṃ vā tulentassa tulā icchitabbā, dhaññaṃ minantassa mānanti tulane tulā, minane ca mānaṃ pamāṇaṃ hoti, evam eva mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ esā tulā etaṃ pamāṇaṃ yad idaṃ Sāriputtamoggallānā. Te gahetvā “ahampi ñāṇena vā iddhiyā vā etampamāṇo homī” ti attānaṃ tuletuṃ vā pamāṇetuṃ vā sakkā, na ito aññathā.

132

Dutiyādīsupi eseva nayo. Idaṃ pan’ettha visesamattaṃ – khemā ca bhikkhunī uppalavaṇṇā cā ti etāsu hi khemā paññāya aggā, uppalavaṇṇā iddhiyā. Tasmā “paññāya vā iddhiyā vā etādisī homī” ti sammā āyācamānā āyāceyya. Tathā citto gahapati paññāya aggo, hatthako rājakumāro mahiddhikatāya. Tasmā “paññāya vā iddhiyā vā ediso homī” ti sammā āyācamāno āyāceyya. Khujjuttarāpi mahāpaññatāya aggā, nandamātā mahiddhikatāya. Tasmā “paññāya vā iddhiyā vā etādisī homī” ti sammā āyācamānā āyāceyya.

135

Pañcame khatan ti guṇānaṃ khatattā khataṃ. Upahatan ti guṇānaṃ upahatattā upahataṃ, chinnaguṇaṃ naṭṭhaguṇanti attho. Attānaṃ pariharatī ti nigguṇaṃ attānaṃ jaggati gopāyati. Sāvajjo ti sadoso. Sānuvajjo ti saupavādo. Pasavatī ti paṭilabhati. Ananuviccā ti ajānitvā avinicchinitvā. Apariyogāhetvā ti ananupavisitvā. Avaṇṇārahassā ti avaṇṇayuttassa micchāpaṭipannassa titthiyassa vā titthiyasāvakassa vā. Vaṇṇaṃ bhāsatī ti “suppaṭipanno esa sammāpaṭipanno” ti guṇaṃ katheti. Vaṇṇārahassā ti buddhādīsu aññatarassa sammāpaṭipannassa. Avaṇṇaṃ bhāsatī ti “duppaṭipanno esa micchāpaṭipanno” ti aguṇaṃ katheti. Avaṇṇārahassa avaṇṇaṃ bhāsatī ti idhekacco puggalo duppaṭipannānaṃ micchāpaṭipannānaṃ titthiyānaṃ titthiyasāvakānaṃ “itipi duppaṭipannā iti pi micchāpaṭipannā” ti avaṇṇaṃ bhāsati. Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī ti suppaṭipannānaṃ sammāpaṭipannānaṃ buddhānaṃ buddhasāvakānaṃ “itipi suppaṭipannā iti pi sammāpaṭipannā” ti vaṇṇaṃ bhāsati.

136

Chaṭṭhe appasādanīye ṭhāne ti appasādakāraṇe. Pasādaṃ upadaṃsetī ti duppaṭipadāya micchāpaṭipadāya “ayaṃ suppaṭipadā sammāpaṭipadā” ti pasādaṃ janeti. Pasādanīye ṭhāne appasādan ti suppaṭipadāya sammāpaṭipadāya “ayaṃ duppaṭipadā micchāpaṭipadā” ti appasādaṃ janetīti. Sesamettha uttānameva.

137

Sattame dvīsū ti dvīsu okāsesu dvīsu kāraṇesu. Micchāpaṭipajjamāno ti micchāpaṭipattiṃ paṭipajjamāno. Mātari ca pitari cā ti mittavindako viya mātari, Ajātasattu viya pitari. Sukkapakkho vuttanayen’eva veditabbo.

138

Aṭṭhame tathāgate ca tathāgatasāvake cā ti devadatto viya tathāgate, kokāliko viya ca tathāgatasāvake. Sukkapakkhe Ānandatthero viya tathāgate, nandagopālakaseṭṭhiputto viya ca tathāgatasāvake.

139

Navame sacittavodānan ti sakacittassa vodānaṃ, aṭṭhannaṃ samāpattīnaṃ etaṃ nāmaṃ. Na ca kiñci loke upādiyatī ti loke ca rūpādīsu dhammesu kiñci ekaṃ dhammampi na gaṇhāti na parāmasati. Evamettha anupādānaṃ nāma dutiyo dhammo hoti. Dasamekādasamāni uttānatthānevāti.

Āyācanavaggo dutiyo.

142

Tatiyassa paṭhame dānānī ti diyyanakavasena dānāni, deyyadhammassetaṃ nāmaṃ. Savatthukā vā cetanā dānaṃ, sampattipariccāgassetaṃ nāmaṃ. Āmisadānan ti cattāro paccayā diyyanakavasena āmisadānaṃ nāma. Dhammadānan ti idhekacco amatapattipaṭipadaṃ kathetvā deti, idaṃ dhammadānaṃ nāma.

143

Dutiye cattāro paccayā yajanakavasena yāgo nāma dhammopi yajanakavasena yāgoti veditabbo.

144

Tatiye āmisassa cajanaṃ āmisacāgo, dhammassa cajanaṃ dhammacāgo. Catutthe upasaggamattaṃ viseso.

146

Pañcame catunnaṃ paccayānaṃ bhuñjanaṃ āmisabhogo, dhammassa bhuñjanaṃ dhammabhogo. Chaṭṭhe upasaggamattaṃ viseso.

148

Sattame catunnaṃ paccayānaṃ saṃvibhajanaṃ āmisasaṃvibhāgo, dhammassa saṃvibhajanaṃ dhammasaṃvibhāgo.

149

Aṭṭhame catūhi paccayehi saṅgaho āmisasaṅgaho, dhammena saṅgaho dhammasaṅgaho.

150

Navame catūhi paccayehi anuggaṇhanaṃ āmisānuggaho, dhammena anuggaṇhanaṃ dhammānuggaho.

151

Dasame catūhi paccayehi anukampanaṃ āmisānukampā, dhammena anukampanaṃ dhammānukampā ti.

Dānavaggo tatiyo.

152

Catutthassa paṭhame catūhi paccayehi attano ca parassa ca antarapaṭicchādanavasena santharaṇaṃ āmisasanthāro, dhammena santharaṇaṃ dhammasanthāro. Dutiye upasaggamattaṃ viseso.

154

Tatiye vuttappakārassa āmisassa esanā āmisesanā, dhammassa esanā dhammesanā. Catutthe upasaggamattameva viseso.

156

Pañcame matthakappattā āmisapariyesanā āmisapariyeṭṭhi, matthakappattāva dhammapariyesanā dhammapariyeṭṭhī ti vuttā.

157

Chaṭṭhe āmisena pūjanaṃ āmisapūjā, dhammena pūjanaṃ dhammapūjā.

158

Sattame ātitheyyānī ti āgantukadānāni. Atitheyyānītipi pāṭho.

159

Aṭṭhame āmisaṃ ijjhanakasamijjhanakavasena āmisiddhi, dhammopi ijjhanakasamijjhanakavasena dhammiddhi.

160

Navame āmisena vaḍḍhanaṃ āmisavuddhi, dhammena vaḍḍhanaṃ dhammavuddhi.

161

Dasame ratikaraṇaṭṭhena āmisaṃ āmisaratanaṃ, dhammo dhammaratanaṃ.

162

Ekādasame āmisassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ āmisasannicayo, dhammassa cinanaṃ vaḍḍhanaṃ dhammasannicayo.

163

Dvādasame āmisassa vipulabhāvo āmisavepullaṃ, dhammassa vipulabhāvo dhammavepullan ti.

Santhāravaggo catuttho.

164

Pañcamassa paṭhame samāpattikusalatā ti āhārasappāyaṃ utusappāyaṃ pariggaṇhitvā samāpattisamāpajjane chekatā. Samāpattivuṭṭhānakusalatā ti yathāparicchedena gate kāle viyatto hutvā uṭṭhahanto vuṭṭhānakusalo nāma hoti, evaṃ kusalatā.

165

Dutiye ajjavan ti ujubhāvo. Maddavan ti mudubhāvo.

166

Tatiye khantī ti adhivāsanakhanti. Soraccan ti susīlyabhāvena suratabhāvo.

167

Catutthe sākhalyan ti saṇhavācāvasena sammodamānabhāvo. Paṭisanthāro ti āmisena vā dhammena vā paṭisantharaṇaṃ.

168

Pañcame avihiṃsā ti karuṇāpubbabhāgo. Soceyyan ti sīlavasena sucibhāvo. Chaṭṭhasattamāni uttānatthāneva.

171

Aṭṭhame paṭisaṅkhānabalan ti paccavekkhaṇabalaṃ.

172

Navame muṭṭhassacce akampanena satiyeva satibalaṃ. Uddhacce akampanena samādhiyeva samādhibalaṃ.

173

Dasame samatho ti cittekaggatā. Vipassanā ti saṅkhārapariggāhakaññāṇaṃ.

174

Ekādasame sīlavipattī ti dussīlyaṃ. Diṭṭhivipattī ti micchādiṭṭhi.

175

Dvādasame sīlasampadā ti paripuṇṇasīlatā. Diṭṭhisampadā ti sammādiṭṭhikabhāvo. Tena kammassakatasammādiṭṭhi, jhānasammādiṭṭhi, vipassanāsammādiṭṭhi, maggasammādiṭṭhi, phalasammādiṭṭhīti sabbāpi pañcavidhā sammādiṭṭhi saṅgahitā hoti.

176

Terasame sīlavisuddhī ti visuddhisampāpakaṃ sīlaṃ. Diṭṭhivisuddhī ti visuddhisampāpikā catumaggasammādiṭṭhi, pañcavidhāpi vā sammādiṭṭhi.

177

Cuddasame diṭṭhivisuddhī ti visuddhisampāpikā sammādiṭṭhiyeva. Yathādiṭṭhissa ca padhānan ti heṭṭhimamaggasampayuttaṃ vīriyaṃ. Tañ hi tassā diṭṭhiyā anurūpattā “yathādiṭṭhissa ca padhānan” ti vuttaṃ.

178

Pannarasame asantuṭṭhitā ca kusalesu dhammesū ti aññatra arahattamaggā kusalesu dhammesu asantuṭṭhibhāvo.

179

Soḷasame muṭṭhassaccan ti muṭṭhassatibhāvo. Asampajaññan ti aññāṇabhāvo.

180

Sattarasame apilāpanalakkhaṇā sati. Sammā pajānanalakkhaṇaṃ sampajaññan ti.

Samāpattivaggo pañcamo.

Tatiyapaṇṇāsakaṃ niṭṭhitaṃ.

1. Kodhapeyyālaṃ

181

Ito paresu kujjhanalakkhaṇo kodho. Upanandhanalakkhaṇo upanāho. Sukatakaraṇamakkhanalakkhaṇo makkho. Yugaggāhalakkhaṇo palāso. Usūyanalakkhaṇā issā. Pañcamaccherabhāvo macchariyaṃ. Taṃ sabbam pi maccharāyanalakkhaṇaṃ. Katapaṭicchādanalakkhaṇā māyā. Kerāṭikalakkhaṇaṃ sāṭheyyaṃ. Alajjanākāro ahirikaṃ. Upavādato abhāyanākāro anottappaṃ. Akkodhā dayo tesaṃ paṭipakkhavasena veditabbā.

185

Sekkhassa bhikkhuno ti sattavidhassāpi sekkhassa upariupariguṇehi parihānāya saṃvattanti, puthujjanassa pana paṭhamataraṃ yeva parihānāya saṃvattantīti veditabbā. Aparihānāyā ti upariupariguṇehi aparihānatthāya.

187

Yathābhataṃ nikkhitto ti yathā ānetvā nikkhitto, evaṃ niraye patiṭṭhito vāti veditabbo.

190

Ekacco ti yassete kodhādayo atthi, so ekacco nāma.

Kodhapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

2. Akusalapeyyālaṃ

191-200

Sāvajjā ti sadosā. Anavajjā ti niddosā. Dukkhudrayā ti dukkhavaḍḍhikā. Sukhudriyā ti sukhavaḍḍhikā. Sabyābajjhā ti sadukkhā. Abyābajjhā ti niddukkhā. Ettāvatā vaṭṭavivaṭṭameva kathitaṃ.

Akusalapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

3. Vinayapeyyālaṃ

201

Dveme, bhikkhave, atthavase paṭiccā ti, bhikkhave, dve atthe nissāya dve kāraṇāni sandhāya. Sikkhāpadaṃ paññattan ti sikkhākoṭṭhāso ṭhapito. Saṅghasuṭṭhutāyā ti saṅghassa suṭṭhubhāvāya, “suṭṭhu, bhante” ti vatvā sampaṭicchanatthāyāti attho. Saṅghaphāsutāyā ti saṅghassa phāsuvihāratthāya. Dummaṅkūnan ti dussīlānaṃ. Pesalānan ti pīyasīlānaṃ. Diṭṭhadhammikānaṃ āsavānan ti diṭṭhadhamme imasmiṃyeva attabhāve vītikkamapaccayā paṭiladdhabbānaṃ vadhabandhanādidukkhadhammasaṅkhātānaṃ āsavānaṃ. Saṃvarāyā ti pidahanatthāya. Samparāyikānan ti tathārūpānaṃ yeva apāyadukkhasaṅkhātānaṃ samparāye uppajjanakaāsavānaṃ. Paṭighātāyā ti paṭisedhanatthāya. Verānan ti akusalaverānampi puggalaverānampi. Vajjānan ti dosānaṃ. Te eva vā dukkhadhammā vajjanīyattā idha vajjāti adhippetā. Bhayānan ti cittutrāsabhayānampi bhayahetūnaṃ tesaṃ yeva dukkhadhammānampi. Akusalānan ti akkhamaṭṭhena akusalasaṅkhātānaṃ dukkhadhammānaṃ. Gihīnaṃ anukampāyā ti gihīsu ujjhāyantesu paññattasikkhāpadaṃ gihīnaṃ anukampāya paññattaṃ nāma. Pāpicchānaṃ pakkhupacchedāyā ti pāpicchā pakkhaṃ nissāya saṅghaṃ bhindeyyunti tesaṃ pakkhupacchedanatthāya. Appasannānaṃ pasādāyā ti pubbe appasannānampi paṇḍitamanussānaṃ sikkhāpadapaññattisampadaṃ disvā pasāduppattiatthāya. Pasannānaṃ bhiyyobhāvāyā ti pasannānaṃ uparūparipasādabhāvāya. Saddhammaṭṭhitiyā ti saddhammassa ciraṭṭhitatthaṃ. Vinayānuggahāyā ti pañcavidhassāpi vinayassa anuggaṇhanatthāya.

202-230

Pātimokkhaṃ paññattan ti bhikkhupātimokkhaṃ bhikkhunipātimokkhanti duvidhaṃ pātimokkhaṃ paññattaṃ. Pātimokkhuddeso ti bhikkhūnaṃ pañca, bhikkhunīnaṃ cattāroti nava pātimokkhuddesā paññattā. Pātimokkhaṭṭhapanan ti uposathaṭṭhapanaṃ. Pavāraṇā paññattā ti cātuddasikā pannarasikāti dve pavāraṇā paññattā. Pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattan ti sāpattikassa bhikkhuno pavāraṇā uttiyā vattamānāya pavāraṇaṭṭhapanaṃ paññattaṃ. Tajjanīyakammādīsu bhikkhū vācāsattīhi vitudantānaṃ paṇḍukalohitakānaṃ bhikkhūnaṃ tajjanīyakammaṃ (cūḷava. 1 ādayo) paññattaṃ. Bālassa abyattassa seyyasakassa bhikkhuno niyassakammaṃ paññattaṃ. Kuladūsake assajipunabbasuke bhikkhū ārabbha pabbājanīyakammaṃ (cūḷava. 21 ādayo) paññattaṃ. Gihīnaṃ akkosakassa sudhammattherassa paṭisāraṇīyakammaṃ (cūḷava. 33 ādayo) paññattaṃ. Āpattiyā adassanādīsu ukkhepanīyakammaṃ paññattaṃ. Garukāpattiṃ āpannassa paṭicchannāya āpattiyā parivāsadānaṃ paññattaṃ. Parivāse antarāpattiṃ āpannassa mūlāya paṭikassanaṃ paññattaṃ. Paṭicchannāyapi appaṭicchannāyapi āpattiyā mānattadānaṃ paññattaṃ. Ciṇṇamānattassa abbhānaṃ paññattaṃ. Sammā vattantassa osāraṇīyaṃ paññattaṃ. Asammāvattanādīsu nissāraṇīyaṃ paññattaṃ.

Ehibhikkhūpasampadā saraṇagamanūpasampadā ovādūpasampadā pañhābyākaraṇūpasampadā ñatticatutthakammūpasampadā garudhammūpasampadā ubhatosaṅghe upasampadā dūtena upasampadāti aṭṭhavidhā upasampadā paññattā. Ñattikammaṃ nava ṭhānāni gacchatīti evaṃ navaṭṭhānikaṃ ñattikammaṃ paññattaṃ. Ñattidutiyakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva ñattidutiyakammaṃ paññattaṃ. Ñatticatutthakammaṃ satta ṭhānāni gacchatīti evaṃ sattaṭṭhānikameva ñatticatutthakammaṃ paññattaṃ. Paṭhamapārājikādīnaṃ paṭhamapaññatti apaññatte paññattaṃ. Tesaṃ yeva anupaññatti paññatte anupaññattaṃ. Dhammasammukhatā vinayasammukhatā saṅghasammukhatā puggalasammukhatāti imassa catubbidhassa sammukhībhāvassa vasena sammukhāvinayo paññatto. Sativepullappattassa khīṇāsavassa acodanatthāya sativinayo paññatto. Ummattakassa bhikkhuno amūḷhavinayo paññatto. Appaṭiññāya cuditakassa āpattiyā ataraṇatthaṃ paṭiññātakaraṇaṃ paññattaṃ. Bahutarānaṃ dhammavādīnaṃ laddhiṃ gahetvā adhikaraṇavūpasamanatthaṃ. Yebhuyyasikā paññattā. Pāpussannassa puggalassa niggaṇhanatthaṃ tassapāpiyasikā paññattā. Bhaṇḍanādivasena bahuṃ assāmaṇakaṃ katvā āpattiṃ āpannānaṃ bhikkhūnaṃ ṭhapetvā thullavajjaṃ ṭhapetvā gihipaṭisaṃyuttañca avasesāpattīnaṃ vūpasamanatthāya tiṇavatthārako paññatto.

Vinayapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.

4. Rāgapeyyālaṃ

231

Rāgassa, bhikkhave, abhiññāyā ti pañcakāmaguṇikarāgassa abhijānanatthaṃ paccakkhakaraṇatthaṃ. Pariññāyā ti parijānanatthaṃ. Parikkhayāyā ti parikkhayagamanatthaṃ. Pahānāyā ti pajahanatthaṃ. Khayāya vayāyā ti khayavayagamanatthaṃ. Virāgāyā ti virajjanatthaṃ. Nirodhāyā ti nirujjhanatthaṃ. Cāgāyā ti cajanatthaṃ. Paṭinissaggāyā ti paṭinissajjanatthaṃ.

232-246

Thambhassā ti kodhamānavasena thaddhabhāvassa. Sārabbhassā ti kāraṇuttariyalakkhaṇassa sārabbhassa. Mānassā ti navavidhamānassa. Atimānassā ti atikkamitvā maññanamānassa. Madassā ti majjanākāramadassa. Pamādassā ti sativippavāsassa, pañcasu kāmaguṇesu cittavossaggassa. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

Rāgapeyyālaṃ niṭṭhitaṃ.