Mātikākathā
40
Nicchāto, mokkho vimokkho, vijjāvimutti, adhisīlaṃ, adhicittaṃ, adhipaññā, passaddhi, ñāṇaṃ, dassanaṃ visuddhi nekkhammaṃ, nissaraṇaṃ paviveko, vossaggo, cariyā, jhānavimokkho, bhāvanā, adhiṭṭhānaṃ, jīvitaṃ.
41
Nicchāto ti nekkhammena kāmacchandato nicchāto, abyāpādena byāpādato nicchāto…pe… paṭhamena jhānena nīvaraṇehi nicchāto…pe… arahattamaggena sabbakilesehi nicchāto.
Mokkho vimokkho ti nekkhammena kāmacchandato muccatī ti – mokkho vimokkho. Abyāpādena byāpādato muccatī ti – mokkho vimokkho…pe… paṭhamena jhānena nīvaraṇehi muccatī ti – mokkho vimokkho…pe… arahattamaggena sabbakilesehi muccatī ti – mokkho vimokkho.
Vijjāvimuttī ti nekkhammaṃ vijjatī ti vijjā, kāmacchandato muccatī ti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatī ti – vijjāvimutti. Abyāpādo vijjatī ti vijjā, byāpādato vimuccatī ti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatī ti – vijjāvimutti…pe… arahattamaggo vijjatī ti vijjā, sabbakilesehi muccatī ti vimutti. Vijjanto muccati, muccanto vijjatī ti – vijjāvimutti.
Adhisīlaṃ adhicittaṃ adhipaññā ti nekkhammena kāmacchandaṃ, saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi, dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā. Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhicittasikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipaññāsikkhā. Abyāpādena byāpādaṃ saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi…pe… arahattamaggena sabbakilese saṃvaraṭṭhena sīlavisuddhi, avikkhepaṭṭhena cittavisuddhi. Dassanaṭṭhena diṭṭhivisuddhi. Yo tattha saṃvaraṭṭho, ayaṃ adhisīlasikkhā. Yo tattha avikkhepaṭṭho, ayaṃ adhicittasikkhā. Yo tattha dassanaṭṭho, ayaṃ adhipaññāsikkhā.
Passaddhī ti nekkhammena kāmacchandaṃ paṭippassambheti, abyāpādena byāpādaṃ paṭippassambheti…pe… arahattamaggena sabbakilese paṭippassambheti.
Ñāṇan ti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ ñātaṭṭhena ñāṇaṃ ; byāpādassa pahīnattā abyāpādo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ…pe… sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo ñātaṭṭhena ñāṇaṃ.
Dassanan ti kāmacchandassa pahīnattā nekkhammaṃ diṭṭhattā dassanaṃ. Byāpādassa pahīnattā abyāpādo diṭṭhattā dassanaṃ…pe… sabbakilesānaṃ pahīnattā arahattamaggo diṭṭhattā dassanaṃ.
Visuddhī ti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena visujjhati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena visujjhati…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggena visujjhati.
Nekkhamman ti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, nirodho tassa nekkhammaṃ. Byāpādassa abyāpādo nekkhammaṃ. Thinamiddhassa ālokasaññā nekkhammaṃ…pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo nekkhammaṃ.
Nissaraṇan ti kāmānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ nekkhammaṃ. Rūpānametaṃ nissaraṇaṃ, yadidaṃ āruppaṃ. Yaṃ kho pana kiñci bhūtaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, nirodho tassa nissaraṇaṃ. Kāmacchandassa nekkhammaṃ nissaraṇaṃ. Byāpādassa abyāpādo nissaraṇaṃ…pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo nissaraṇaṃ.
Paviveko ti kāmacchandassa nekkhammaṃ paviveko …pe… sabbakilesānaṃ arahattamaggo paviveko.
Vossaggo ti nekkhammena kāmacchandaṃ vossajjatī ti – vossaggo. Abyāpādena byāpādaṃ vossajjatī ti – vossaggo…pe… arahattamaggena sabbakilese vossajjatī ti – vossaggo.
Cariyā ti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammena carati. Byāpādaṃ pajahanto abyāpādena carati…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggena carati.
Jhānavimokkho ti nekkhammaṃ jhāyatī ti – jhānaṃ. Kāmacchandaṃ jhāpetī ti – jhānaṃ. Jhāyanto muccatī ti – jhānavimokkho. Jhāpento muccatī ti – jhānavimokkho. Jhāyantī ti dhammā. Jhāpentī ti kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātī ti – jhānajhāyī. Abyāpādo jhāyatī ti jhānaṃ. Byāpādaṃ jhāpetī ti – jhānaṃ…pe… ālokasaññā jhāyatī ti – jhānaṃ. Thinamiddhaṃ jhāpetī ti – jhānaṃ…pe… arahattamaggo jhāyatī ti – jhānaṃ. Sabbakilese jhāpetī ti – jhānaṃ. Jhāyanto muccatī ti – jhānavimokkho. Jhāpento muccatī ti – jhānavimokkho. Jhāyantī ti – dhammā. Jhāpentī ti – kilese. Jhāte ca jhāpe ca jānātī ti – jhānajhāyī.
42
Bhāvanā adhiṭṭhānaṃ jīvitan ti kāmacchandaṃ pajahanto nekkhammaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno. Nekkhammavasena cittaṃ adhiṭṭhātī ti – adhiṭṭhānasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti – ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno.
Byāpādaṃ pajahanto abyāpādaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… thinamiddhaṃ pajahanto ālokasaññaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… uddhaccaṃ pajahanto avikkhepaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… vicikicchaṃ pajahanto dhammavavatthānaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… avijjaṃ pajahanto vijjaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… aratiṃ pajahanto pāmojjaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… nīvaraṇe pajahanto paṭhamaṃ jhānaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno…pe… sabbakilese pajahanto arahattamaggaṃ bhāvetī ti – bhāvanāsampanno. Arahattamaggavasena cittaṃ adhiṭṭhātī ti – adhiṭṭhānasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno samaṃ jīvati, no visamaṃ; sammā jīvati, no micchā; visuddhaṃ jīvati, no kiliṭṭhanti – ājīvasampanno. Svāyaṃ evaṃ bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampanno yaññadeva parisaṃ upasaṅkamati – yadi khattiyaparisaṃ yadi brāhmaṇaparisaṃ yadi gahapatiparisaṃ yadi samaṇaparisaṃ – visārado upasaṅkamati amaṅkubhūto. Taṃ kissa hetu? Tathā hi so bhāvanāsampanno adhiṭṭhānasampanno ājīvasampannoti.
Mātikākathā niṭṭhitā.
Paññāvaggo tatiyo.
Tassuddānaṃ –
Paññā iddhi abhisamayo, viveko cariyapañcamo;
Pāṭihāri samasīsi, satipaṭṭhānā vipassanā;
Tatiye paññāvaggamhi, mātikāya ca te dasāti.
Mahāvaggo yuganaddho, paññāvaggo ca nāmato;
Tayova vaggā imamhi, paṭisambhidāpakaraṇe.
Anantanayamaggesu, gambhīro sāgarūpamo;
Nabhañca tārakākiṇṇaṃ, thūlo jātassaro yathā;
Kathikānaṃ visālāya, yogīnaṃ ñāṇajotanan ti.
Paṭisambhidāmaggapāḷi niṭṭhitā.